De dode zit onder je huid

Niet-religieuze rouwrituelen in Nederland lijken sterk op voorouderverering. Een tatoeage met as van de dode, tekeningen die rouwenden meegeven in de kist. Al zijn de nabestaanden officieel niet-gelovig, ze uiten zo hun geloof in een hiernamaals.

Het lijkt tegenstrijdig. Godsdienstig gezien vervaagt Nederland, maar de rituelen rond de dood worden steeds uitbundiger en concreter.

Er zijn tatoeages met de as van de overledene. Doden die begraven zijn, worden uit hun graf gehaald om gecremeerd te worden, zodat hun as in een glaskunstwerk op tafel kan komen te staan. Overledenen krijgen van alles mee in de kist of op het graf. Flessenpost, droomvangers, teddyberen, blikjes bier, chocola.

Het lijkt op voorouderverering, knikt antropoloog Eric Venbrux van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Al twintig jaar onderzoekt hij rituelen rond de dood in Australië, in een bergdorp in Zwitserland en nu in Nederland. Met een groep van zes andere wetenschappers verdiept hij zich de komende vier jaar in de manier waarop Nederlanders die niet tot een religie horen afscheid nemen van hun doden. Stof genoeg. Want niet alleen richten Nederlanders bermmonumenten op voor verkeersdoden, maar ook zijn er monumenten voor doodgeboren kinderen, is er de webcamcrematie, zijn er vlinderhofjes bij crematoria en ook moederdagvieringen, en muren om bovengronds begraven te worden.

Juist die rituelen die niet bij een wereldreligie horen zijn interessant, vindt Venbrux. Daarin is te zien wat mensen echt belangrijk vinden, hoe ze tegenover dood en leven staan. Antropologen onderzoeken niet alleen wat mensen denken of geloven, maar ook wat ze doen. „Wij onderzoeken de geleefde religie. Dat zegt soms meer.”

Van die afscheidsrituelen komen er steeds meer. Uitvaartondernemers springen erop in, en schermen met termen als uniek en maatwerk. Grappig genoeg kiezen de niet-religieuze nabestaanden op zoek naar iets unieks massaal dezelfde vorm. Eric Venbrux somt op: „Ballonnen oplaten en iets met vlinders. Je ziet het overal.”

„Er ontstaan nieuwe conventies. Vaak wordt de favoriete muziek van de dode gedraaid. Wat dat oplaten van ballonnen betekent, weet ik nog niet. Misschien moet je daar niet teveel achter zoeken. Mensen willen vooral graag iets doen tijdens een crematie of begrafenis. En als je een ballon oplaat, doe je iets.”

Venbrux: „Je moet oppassen met rationaliseren. Mensen doen elkaar na. Een ritueel is soms niet meer dan een gewoonte.” Neem de gewoonte om muntjes te gooien in water. Dat gebeurt in de Ganges, waar de hindoes hun doden cremeren, maar ook op allerlei andere plekken waar sprake is van een overgang van de ene naar de andere toestand. Vraag niemand waarom die een muntje gooit. Er zullen er maar weinig zijn die de mythische veerman Charon voor ogen hebben die voor wat geld de doden naar de overzijde brengt.

Wel ziet hij oude rituelen die weer in zwang raken. Zoals het dragen van de kist op de schouders. Een tijdje uit geweest en nu is het weer in.

Soms komt een oude gewoonte op een verrassende manier terug. Venbrux, zelf van katholieken huize, vertelt hoe vroeger de kist in de kerk stond opgesteld, voor het tabernakel. Gelovigen maakten een eerbiedige buiging voor dit kastje waarin de gewijde hosties bewaard worden. Toevallig stond de kist er dan tussen. Tegenwoordig ziet Venbrux dat mensen voor de lijkkist buigen om de overledene te groeten, al is nergens een tabernakel te bekennen.

Zoals er tegenwoordig ook geapplaudisseerd wordt voor de dode. Dat is begonnen met de begrafenis van Pim Fortuyn, die trouwens wel gelovig was. Ook daarbij kun je je afvragen waarom mensen dat doen die eigenlijk niet geloven dat er een leven na de dood is.

Met het teruglopen van het aantal gelovigen zou je een versobering verwachten van het laatste afscheid. Als het met de dood stopt, is er weinig reden om met het lichaam van de dode meer te doen dan het op te ruimen. Met de vuilnisman meegeven kan niet, maar het zou op een eenvoudige manier kunnen.

Zoals in het toch al weinig religieuze Tsjechië gebeurde in de communistische tijd. Venbrux hoorde hoe een begrafenis daar verliep: „Toespraak van vijf minuten. Klaar.”

In het geseculariseerde Nederland verspreiden uitvaartondernemers ’originele inspiratieboeken’ en ’uitvaartkompassen’, vol ideetjes en tips. Ook op deze markt is het dringen en is de concurrentie misschien niet moordend maar wel stevig. Toch is het ook een kwestie van vraag. Opvallend is trouwens dat in dat inspiratieboek geen grijsaard voorkomt.

Het onderzoek van de ploeg van Venbrux met steun van NWO is net begonnen, maar al wel is duidelijk dat nabestaanden allerlei manieren verzinnen om de dode bij zich te houden. Dat kunnen tastbare herinneringen zijn, maar ook filmpjes op YouTube, videoboodschappen op een website en gedenkplaatsen op internet of thuis. Ook hoorde Venbrux van de In green-methode, waarin as van een overledene via de wortels opgenomen wordt in een boom en zo meegroeit.

Helemaal nieuw is het niet, die materiële herinnering aan de dode. Venbrux noemt de gewoonte om het afgeknipte haar van de overledene in een medaillon te bewaren. Ook kent hij wel de lijstjes waarin het haar van de overledene kunstig geschikt werd in de vorm van een treurwilg.

Tegenwoordig heeft eenderde van de nabestaanden thuis een altaartje met daarop foto’s of andere voorwerpen die aan de overledene doen denken. Venbrux hoorde van een ’zielenkastje’ met daarin voorwerpen van de dode, waaronder tafelzilver.

Juist als de dode jong stierf, zijn de rituelen uitbundig. „Kinderen krijgen heel veel giften mee in en op hun graf”, weet Venbrux.

Het komt erop neer dat nabestaanden de dode bij zich willen houden. „De onderlinge relaties zijn zo betekenisvol dat men niet wil dat ze afgebroken worden bij overlijden. Men wil contact houden en kracht putten uit het contact met de overledene.”

Vandaar dat de nieuwe rituelen hem doen denken aan voorouderverering, die hij als antropoloog bij andere culturen zag. Voorouderverering wel in brede zin, want de rituelen zijn er ook bij het overlijden van een kind. Eigenlijk is Nederland een heel exotische samenleving, zegt de antropoloog.

Voor foto’s, de onderzoeksgroep en haar programma kijk op www.ru.nl/rdr .

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden