De dichter heeft het zo en niet anders bedacht

De theologen Karel Deurloo en Nico ter Linden presenteren morgen ’Het luistert nauw’, een polemische kritiek op de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004. Opdat die niet tot kanselbijbel wordt.

’Er zijn twee grondregels van vertalen: de ene vraagt dat de auteur uit een vreemd land overgebracht wordt naar ons toe, in zo’n gedaante, dat wij hem als een van ons kunnen ervaren; de andere stelt daarentegen de eis, dat wij ons naar die vreemdeling begeven en ons met zijn situatie, zijn wijze van spreken, zijn karakteristieke eigenschappen vertrouwd maken.”

Een uitspraak van Goethe. Die twee wijzen van vertalen zijn zo oud als het schrift. Wij proberen ze allebei uit met een paar voorbeelden uit het eerste boek Samuël.

Wij halen de schrijver van weleer uit het Nabije Oosten door tijden en landen heen naar onze gewesten, gaan met hem naar de kapper, doen hem een colbertje aan en een stropdas om.

Wij noemen hem Sam, want hij is een onzer. Voor een ontmoeting met de vreemdeling moet je door de tijd en de landen naar het Nabije Oosten reizen. Hitte, stof, lawaai. Sjemoeël – zo heet Samuël daar – zit in de schaduw van een vijgenboom met zijn kefya om en plukt wat aan zijn baard. Hij kijkt ons, westerlingen, een beetje argwanend aan, maar met enig kunst- en vliegwerk weten wij een verbinding met Sam tot stand te brengen en wij nodigen de heren Sjemoeël en Sam uit tot een uitwisseling van teksten.

Hanna, de moeder van de profeet Samuël, heeft net een gesprekje met de priester Eli gevoerd. Sam: „‘Ik dank u voor uw vriendelijkheid’, zei Hanna, en ze ging terug naar haar familie” (1 Samuël 1:18).

Sjemoeël kijkt een beetje ongelukkig. ’Volgens mij staat er: „Moge uw dienares genade vinden in uw ogen”, en zij ging haars weegs.’ Sjemoeël slaat een bladzij om en leest vervolgens zijn versie van 2: 12: ’De zonen van Eli waren nietswaardige lieden; zij wilden van JHWH niet weten.’

’Dat kan beter’, zegt Sam: ’De zonen van Eli waren een stel afpersers. Ze trokken zich niets van de HEER aan.’ In zijn enthousiasme leest hij meteen ook vers 17 voor: ’De HEER nam het wangedrag van Eli’s zonen zeer hoog op.’

Sjemoeëls gezicht betrekt. Hij leest: ’De zonde van de jongens werd zeer groot voor het aangezicht van JHWH.’

Iemand uit het luisterend publiek roept: ’Nee, dat kan niet, u hebt vast een andere tekst voor uw neus.’

Sam schudt vrolijk van nee en gaat verder met 2:22. ’Inmiddels was Eli op hoge leeftijd gekomen. Dan verweet hij hun (zijn zonen): ’Waarom misdragen jullie je zo? Van alle kanten hoor ik slechte dingen over jullie. Het is niet veel fraais wat het volk van de heer over jullie te vertellen heeft. Zo gaat het niet langer.’

Sam glundert. Mooi werk, nietwaar, en zo direct en gewoon.

Sjemoeël mompelt: ’Inmiddels? Sinds wanneer dan? Dat staat er helemaal niet.’ Maar Sam is niet voor één gat te vangen: ’Je vergeet dat de ontvangende taal om zo’n woordje vráágt.’

’Ik noem dat een stoplap’, repliceert Sjemoeël zichtbaar geïrriteerd, en hij geeft meteen zijn eigen vertaling: ’Eli was zeer oud. Hij zei tot hen: „Waarom doen jullie zulke zaken, kwade zaken die mij ter ore komen omdat heel het volk van JHWH erover spreekt? Dat gaat niet, mijn zonen, wat daar te horen is en wat ik hoor, het is niet goed.”’

Sam schijnt het niet te horen, hij heeft de tekst van 2: 26 al gepakt: ’Intussen groeide Samuël verder op. Hij was zeer geliefd, zowel bij de HEER als bij de mensen.’

Intussen?’ roept Sjemoeël.

’Ja’, zegt Sam, ’dat is leuk voor de ontvangende taal. Jij zult er wel weer iets stijfs en kneuterigs van gemaakt hebben.’

Sjemoeël leest voor: ’“De jongen Samuël nam toe in grootte en in gunst bij JHWH en bij de mensen.” En ik zou dat ook zo laten staan’, voegt hij eraan toe, ’want Lucas „rijmt” op die woorden en dat moet als het even kan wel hoorbaar blijven: „En Jezus nam toe in wijsheid en grootte en genade bij God en de mensen.” Je gaat me toch niet vertellen dat jij dat anders hebt vertaald?”’

Sam pakt zijn Lucasvertaling: „‘Jezus groeide verder op en zijn wijsheid nam nog toe. Hij kwam steeds meer in de gunst bij God en bij de mensen.” Niets mis mee, toch? Denk je nu echt dat er één lezer is die dat interesseert, dat Lucas die oude profetische verteller citeert?’

’Ik heb lezers voor ogen die daar wel in geïnteresseerd zijn’, zegt Sjemoeël, ’mensen met gevoel voor het kunstenaarsschap van de vertellers van weleer of die op zijn minst die gevoeligheid willen ontwikkelen.’

’Je mikt veel te hoog’, zegt Sam.

Sjemoeël zegt: ’Wat maak jij dan van die scène waarin de priester, Eli, de kleine Samuël roept, nadat die ’s nachts door JHWH is geroepen? Ik heb daar staan: „Samuël, mijn zoon.” Hij zei: „Hier ben ik.” Hij zei: „Wat is het woord dat hij tot jou gesproken heeft? Verberg het niet voor mij.”’

’Nou’, zegt Sam, ’dat mijn zoon, dat kan niet, dat zegt een priester niet tegen zijn knechtje. En dat woord van God kun je er ook maar beter uitlaten. Bij mij klinkt het allemaal wat gemoedelijker: „Samuël, mijn jongen, kom eens hier.” „Hier ben ik”, antwoordde Samuël, en Eli vroeg: „Wat heeft hij tegen je gezegd? Probeer het niet voor me te verbergen.”’

’Maar hoe heb je dan het begin van dat roepingsverhaal vertaald’, vraagt Sjemoeël, ’waar zo droevig staat: „ het woord van JHWH was schaars in die dagen”?’

Sam slaat de passage op: ’“Er klonken in die tijd zelden woorden van de HEER.” Maakt dat verschil volgens jou?’

’Ja’, zegt Sjemoeël, ’volgens mij maakt dat verschil. Het luistert nauw.’

Karel Deurloo en Nico ter Linden: Het luistert nauw. ISBN 9789055159086, euro 19,90, 282 blz.

Morgen om 16 uur bieden de auteurs hun boek aan aan het moderamen van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), Bijbels Museum, Herengracht 366, Amsterdam. In 2009 beslist de synode van de PKN of zij de Nieuwe Bijbelvertaling aanvaardt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden