De democratische kerk werkt een dictatuur van de middelmaat in de hand.

Het is winter in domineesland. Ik zet mijn kraag op tegen de vlokken die wervelen rond de seculiere fabrieksschoorstenen van het Rijnmondgebied. ’De stad van de mens’, vond Ton van der Worp toen hij eens met een fles wijn kwam aanzetten om het verschijnen van een nieuw boek te vieren. Hij was nog een uitgever van de oude stempel, met liefde voor zijn vak. Creativiteit en kwaliteit kwamen vóór de cijfertjes.

Ik ben bezorgd, want vandaag gebeurt in de kerk het omgekeerde. Het voornemen is om de protestantse wijkgemeente waarin ik werk te fuseren met een meer behoudende gemeente.

Haar ranke kerkgebouw, ontworpen door de architect baron Van Asbeck, wordt opgeofferd voor een pand met de uitstraling van een oud schoolgebouw. Haar oecumenische traditie met een zorgvuldige liturgie, meditatieve vespers en cantorij moet een duet gaan vormen met de ’muzikale fruitmand’ van de EO. Want er moet bezuinigd worden, is het argument.

Ik ben bezorgd, want vandaag gebeurt dit op meer plaatsen. De democratische structuur van de kerk werkt in deze tijd van bezuinigingen een dictatuur van de middelmaat in de hand.

De meerderheid beslist. Men trekt zich terug op het veilige midden van de kerk waar de meeste, vergrijsde leden van de kerk zich bevinden. Die brengen het grootste deel van de inkomsten op.

De bezuinigingen treffen vooral de linkerflank van de kerk waar, soms met veel inspanning en creativiteit, naar nieuwe wijzen van kerk-zijn wordt gezocht.

Dat gebeurt op de manier waarop echte vernieuwing altijd heeft plaatsgevonden: enerzijds door te putten uit de kerkelijke traditie en, anderzijds, door te experimenteren met nieuwe vormen. Mensen die aangestoken zijn door het geloof, maar met de oude beelden en vormen weinig meer kunnen, vinden hier inspiratie. Echter, in mijn woonplaats moeten nu alle progressieve wijkgemeenten hun gebouw verlaten, om samen te gaan met een behoudender kerk.

Uit onderzoek blijkt dat je met deze wijze van bezuinigen, waarin de kerkelijke veelkleurigheid verdwijnt, relatief de meeste leden kwijtraakt (en daarmee hun financiële bijdrage).

Het samenvoegen van wijkgemeenten lijkt op fusies in het bedrijfsleven, maar er is één cruciaal verschil dat vaak onvoldoende aandacht krijgt. Werknemers die tegen een fusie zijn zullen zich uiteindelijk toch wel schikken, eenvoudig omdat ze voor hun werk betaald worden. Maar de kerk is een vrijwilligersorganisatie. Daarin is motivatie en inspiratie de enige beloning. Mensen zetten zich in omdat ze aangesproken worden door de wijze waarop hun wijkgemeente vorm geeft aan het geloof. Maar wanneer die samengevoegd wordt met een andere, sterk verschillende gemeente, moeten er onvermijdelijk compromissen gesloten worden. De voornaamste verschillen, die mensen juist waarderen en inspireren, verdwijnen. Daardoor voelen ze zich in de kou gezet. We leven in een keuzecultuur, maar op kerkelijk gebied valt er dan niets meer te kiezen.

Op zichzelf is er niets mis met behoudendheid en ook niet met de geruststellende geluidsdeken van de ’muzikale fruitmand.’ De kerk onderscheidt zich daarin niet van de rest van de samenleving die beheerst wordt door angst voor het vreemde en behoefte aan zekerheid, getuige de uitslag van de recente verkiezingen. Allemaal begrijpelijk en vooral: heel menselijk.

Maar de kerk is meer dan de stad van de mens: ze is ook geroepen om ’stad van God’ te zijn. En God is per definitie ’anders’ dan wij. Als hij de kans krijgt, breekt hij ons kleine kringetje rond de vertrouwde haard open, stoort ons door wat vreemd en onbekend is, en verlegt onze grenzen.

Ik ben bezorgd, omdat het heilige wordt versinterklaasd. De Protestantse Kerk communiceert tegenwoordig met haar achterban via een krantje van de EO dat mij vertelt dat het elke avond pakjesavond is: God geeft een nieuwe auto als ik er maar op de juiste wijze om bid. Ondertussen worden gemeenten die niet almaar met zichzelf bezig zijn maar het lef hebben om van andere tradities en de moderne cultuur te leren, wegbezuinigd.

Zo sneeuwt de kerk dicht. Ze ontneemt zichzelf de gelegenheid om vingeroefeningen te doen voor de onbekende toekomst. Dat is riskant. Wie vastvriest aan het oude vertrouwde verliest op den duur het contact met de altijd veranderende werkelijkheid. Ten diepste is deze houding een vorm van ongeloof, een vorm van secularisatie.

De originele boeken die Ton van der Worp uitgaf waren niet altijd naar ieders smaak maar hebben wel nieuwe vergezichten geopend in het denken over kerk en theologie. Vandaag dreigt in de kerk echter de stad van God onder te sneeuwen door de stad van de in zichzelf besloten mens.

Het is winter in domineesland. Als het zo doorgaat oogt straks alles wit, alles vlak, alles hetzelfde en wordt het steeds stiller.

Ik zet mijn kraag nog wat verder op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden