Column

De democratie zelf staat op het spel

Hans GoslingaBeeld Foto: Jörgen Caris

Jerry Brown, de eigenzinnige gouverneur van de Amerikaanse staat Californië, meent dat de regering-Trump de democratie heeft losgekoppeld van haar vertrouwde ankerpunten: waarheid, wellevendheid en samenwerking. Daarvoor zijn, cru gezegd, in de plaats gekomen de leugen, verpakt als 'alternatief feit', de lompheid en het decreet.

Brown deed zijn constatering in zijn jaarlijkse Stand van de staat, een week na de inauguratie van Donald Trump als president. Kennelijk verwacht hij geen keer ten goede en stelde hij zich bij voorbaat strijdbaar op. Natuurlijk zal Californië zich aan de federale wetten houden, maar binnen de grondwettelijke ruimte zal Brown zich verzetten tegen maatregelen die tegen de geest en principes van zijn staat in gaan.

Ongekende taal van een 78-jarige door de wol geverfde politicus, die toont hoe bedreigend voor de existentie van Amerika de machtswisseling deze keer wordt ervaren. Zelfs onze premier Rutte constateerde donderdag dat Trump 'geen standaardpresident' is. Maar anders dan Brown stelde Rutte zich voorzichtig op. Motief: de trans-Atlantische band is van levensbelang voor onze veiligheid en economie.

Rutte wilde dus niet aan 'Amerika-bashing' doen, maar het punt, ook de kern van Browns rede, is dit: als het slecht gaat met de democratie in de Verenigde Staten, is dat slecht nieuws voor de democratische wereld. Eens te meer geldt dat nu de roep om autocratisch leiderschap weer aanzwelt en zelfs dichtbij (Hongarije, Polen) gestalte krijgt.

Isolationisme

Niet zonder reden schreef de historicus Huizinga in 1935, kijkend naar wat zich achter de oostgrens voltrok: 'Ons gezelschap is dat der Westelijke volkeren, van het grote volk in de eerste plaats, dat de moderne staatsorde schiep en nog de vrijheid handhaaft'. Huizinga vertrouwde dus sterk op Amerika, niet ten onrechte, zoals is gebleken, al had Roosevelt, net als eerder Wilson, een aanleiding nodig om zich in de oorlog te mengen en het altijd aanwezige isolationisme ('America First') te trotseren.

Maar niet Huizinga, doch zijn collega Pieter Geyl verbeet zich in 1939 het hardst over de neutraliteitspositie van Nederland. Net als gouverneur Brown nu, riep hij op tot een 'strijdbare democratie'. Geyl zag de oorlog, die met de Duitse inval in Polen was losgebarsten, niet als 'louter een machtsstrijd tussen imperalismes', maar als 'een titanenstrijd tussen dictatuur en democratie'.

De inzet was 'het voortbestaan van de beschaving' zelf. Nederland was derhalve gebaat bij een overwinning van de democratie. Ik besef dat dit zware termen zijn, maar ik zie ook dat niet de minsten in Amerika zich zorgen maken over hun democratie en rechtsstaat. Onder hen doorgaans gematigde opiniemakers als David Brooks van The New York Times en E.J. Dionne van The Washington Post.

'Patriottisme en beroepsernst'

Kritiek op het optreden van de nieuwe president heeft dan ook niets te maken met 'Amerika-bashing'. Integendeel. Dionne, onderzoeker van het gerespecteerde Brookings Instituut, een onafhankelijke denktank, schreef deze week dat het van 'patriottisme en beroepsernst' getuigt als journalisten doorgaan met het presenteren en analyseren van de feiten. Als dat oppositioneel overkomt op het Witte Huis, is dat 'niet het probleem van de media, maar Trumps probleem'.

Brooks was nog harder. Hij scheef dat je het met de meeste regeringen de ene keer eens, de andere keer oneens kunt zijn, maar dat deze regering 'een gevaar voor de natie' is. Net als Dionne laakt hij het impulsieve karakter van Trumps optreden waardoor hij economische relaties en bondgenootschappen op het spel zet.

Verkeerde maatregel

Het is begrijpelijk dat de Nederlandse premier vanwege die belangen ruimte wil behouden met de Amerikaanse president een goede relatie op te bouwen, maar veel houvast heeft hij vooralsnog niet. Trump gedraagt zich spiegelbeeldig aan de maxime van de Democraat Dean Acheson uit 1949. Op de vraag of hij als nieuw aangetreden minister van buitenlandse zaken het beleid zou herijken, zei Acheson: 'Je vraagt een boer toch ook niet zijn gewas uit de grond te trekken om te zien of het nog groeit'.

Trump doet juist dat bijna dagelijks, daarmee alom onzekerheid scheppend en geen rekening houdend met de gevolgen van maatregelen als het inreisverbod voor moslims uit zeven landen. Rutte was daar ondubbelzinnig over. Hij noemde het inreisverbod in strijd met onze waarden en ineffectief: 'Het is een groot cadeau dat je dreigt te geven aan onze tegenstanders. Dus nèt de verkeerde maatregel'.

Met deze kritiek maakte hij als premier maximaal gebruik van de marge die een bondgenootschappelijke relatie toelaat. Knap, al zullen sommigen het als gemekker aan de zijlijn beschouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden