Democratie

De democratie ontaardt in een karikatuur

"En dus was het 'nee' en bleef het 'nee'. Nee waartegen? Tegen al die glibberige bewindslieden natuurlijk: hoor je dat, Rutte?"Beeld Maarten Hartman

De Oekraïne-soap waarin Nederland over zich heeft laten meeslepen is nog niet voorbij, maar een episode is wel afgesloten. Rutte kan naar het parlement met het inlegvelletje bij het Verdrag dat deze krant terecht als een reeks open deuren omschreef.

Er staat nog eens uitgelegd wat toch al in de oorspronkelijke tekst stond - en dat is het dan. Een cosmetische operatie, waarvan de minister-president hoopt dat ze, tussen kool en geit door, Nederland weer enigszins in het Europese gareel brengt.

Dat zal wel lukken. Kamerleden zijn niet gek, althans niet bij meerderheid. En bij nog verder dwarsliggen heeft Nederland niets te winnen. Erg gunstig voor het nationale blazoen was het gezeur van de afgelopen maanden toch al niet. Je ziet al die andere regeringsleiders meewarig het hoofd schudden en Rutte tenslotte uit de brand helpen met iets dat geen kwaad kan. De prijs ervan zullen we nog wel vernemen. Ook binnen de EU is het: 'voor wat hoort wat'.

Even voorspelbaar zijn de reacties van de 'nee=nee'-ideologen. Het verdrag verwerpen, dat is volgens hen de enige waarlijk democratische beslissing. Thierry Baudet, die het wildersiaans al aardig onder de knie krijgt, noemde het Europese inlegvelletje een 'nepbijlage'. Daarin had hij nog gelijk ook, zij het anders dan bedoeld.

Serieus nemen

Veel meer dan een loze kreet is dat nee=nee inmiddels niet meer. Over wat er dan wél moet gebeuren, zwijgen de referendumridders. Voor zover de reële bezwaren tegen het verdrag in de afgelopen maanden boven water zijn gekomen, betreffen ze precies die punten die op het inlegvelletje nog eens benadrukt zijn. Wie wilde, had kunnen weten dat er al lang in was voorzien. En wie daarover het hoogste woord voerde, had de eerlijkheid moeten hebben dat te erkennen.

Zo is het niet gegaan. Misleiding en nepnieuws beginnen een vast onderdeel te worden van het democratisch proces. Wat eraan te doen is, weet ik niet. Wel dat wat voor democratie moet doorgaan steeds meer in een karikatuur ontaardt. Het Radio-1 Journaal had in Amsterdam-noord een man opgesnord die mordicus tégen het verdrag was, omdat Rutte weg moest. De kiezer moest eindelijk eens serieus genomen worden. En dus was het 'nee' en bleef het 'nee'. Nee waartegen? Tegen al die glibberige bewindslieden natuurlijk: hoor je dat, Rutte?

Niet elke stemmer maakt het zo moeilijk serieus te blijven luisteren naar het volk dat zo graag serieus genomen zegt te worden. Het mort, omdat het zijn democratische rechten met de voeten getreden acht. Het wil méér referenda die de regering verplichten te doen wat dat volk zegt - en wat steevast samenvalt met wat de spreker vindt.

Niet makkelijk

Ten onrechte roepen politici berouwvol onvoldoende geluisterd te hebben naar de gewone man. Hun fout is dat zij veel te gretig hebben beaamd dat 'democratie' dáárin bestaat. Met hun angstvallige pogingen om de kloof tussen verkozene en kiezer te dichten hebben zij de burger in de waan gebracht dat zíjn stem doorslaggevend zou kunnen zijn bij wetgeving en beleid.

Maar zo werkt de democratie niet. De stem van de burger klinkt maar heel zwak. Dat kan niet anders in gemeenschappen die groter zijn dan (laat ik het ruim nemen) een paar duizend man, waarin compromissen onvermijdelijk zijn en ieder af en toe zijn verlies moet nemen.

Toegegeven: een politicus heeft het niet makkelijk. Aan de ene kant moet hij de burger ertoe bewegen zijn plicht als stemgerechtigde te doen - en daarbij liefst voor hém te kiezen. En aan de andere kant zou hij die burger nuchter genoeg moeten houden om te begrijpen dat diens stem er in de gang van de natie maar heel weinig toe doet. Toeval, ongrijpbare processen, economie en de rare wispelturigheid van de tijdgeest zijn veel bepalender. Net als in de oude Griekse tragedies is de moderne 'mondige' burger, en ook de politicus zelf, in grote mate overgeleverd aan het lot.

Schone schijn

Dat klinkt niet sexy in een tijd waarin wij denken (bijna) alles te kunnen. En waarin de democratische verleiding de rol van de burger tot onwaarschijnlijke proporties heeft uitvergroot. Geen wonder dat kiezers gaan morren wanneer puntje bij paaltje komt en die radicale democratie zich ontpopt als schone schijn, volksmennerij - en tenslotte verlakkerij.

Aan onze referendumridders zal het aan dovemansoren zijn gezegd, maar voor echte democraten ligt hier een schone taak. Vlei de burger niet langer met onrealistische ideeën over het belang van zijn stem. Leg uit wat onze politieke orde wel en vooral níet behelst. Laat u niet inspinnen door de etymologische drogreden: 'democratie betekent de macht aan het volk'. En ga over tot de orde van de dag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden