De dementiegolf die niet gaat komen

gezond oud worden | Er zou een alzheimer-tsunami aankomen. Toch daalde in het Westen de kans op dementie de laatste twintig jaar. Gezonde bloedvaten, blijven leren en bewegen helpen daarbij.

Goed nieuws over dementie is zeldzaam. Een op de vijf Nederlanders krijgt op latere leeftijd met de ziekte te maken. Beloftevolle, nieuwe medicijnen blijken telkens niet te werken. En vanwege de vergrijzing is een verdubbeling voorspeld van het aantal mensen met dementie in 2040. Nederland zal dan een half miljoen dementen tellen.

Japan, nu het sterkst vergrijsde land ter wereld, laat zien wat het betekent. De gezondheidskosten stijgen en er is een nijpend tekort aan verplegend personeel. Vorig jaar raakten 20.000 ouderen met dementie vermist vanuit huis of het verzorgingstehuis; 500 van hen overleefden hun zwerftocht niet.

Nederland heeft inmiddels een Deltaplan Dementie in de maak dat de alzheimer-tsunami moet beteugelen. Groot alarm dus. Maar is de situatie zo dramatisch? Onderzoek naar het voorkómen van dementie brengt vrolijker nieuws. De afgelopen maanden verschenen twee grote studies die aantonen dat de kans op dementie al twintig jaar daalt. En die daling is fors. Zo groot dat die de stijging door vergrijzing misschien kan stoppen, maar in ieder geval flink kan afvlakken.

In Framingham, een kleine stad in de buurt van het Amerikaanse Boston, wordt de gezondheid van groepen inwoners al sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw gevolgd. Het aantal nieuwe gevallen van dementie nam af van 3,6 per 100 inwoners begin jaren tachtig tot 2 per 100 rond 2010 (gecorrigeerd voor leeftijd en sekse) rapporteerden de onderzoekers in New England Journal of Medicine in februari. Dat betekent een afname van de kans op dementie met 20 procent in elke 10 jaar.

Duidelijke daling

Ook een grote Engelse studie, de Cognitive Function and Ageing Study (CFAS), rapporteert een afname in nieuwe gevallen van dementie: 24 procent in 20 jaar. En dat blijkt precies genoeg om de huidige stijging in dementie door de vergrijzing tot stilstand te brengen. Ondanks dat het absolute aantal ouderen toeneemt, blijft het totaal aantal patiënten gelijk. Ook onderzoekers uit Duitsland en Zweden meldden eerder dalende aantallen nieuwe patiënten. De kans op dementie daalt dus en de ziekte duurt korter omdat ze pas op oudere leeftijd toeslaat.

Goed nieuws dus over de alom gevreesde ziekte. Dat mag als een verrassing komen, maar niet voor epidemiologen en dementie-onderzoekers. De Rotterdamse neuro-epidemioloog Arfan Ikram bijvoorbeeld ontwaarde de trend vijf jaar geleden in de cijfers van het Erasmus Rotterdam Gezondheid Onderzoek, een langlopend bevolkingsonderzoek onder 15.000 mensen van 45 jaar en ouder in de Rotterdamse wijk Ommoord.

Van de 70- tot 80-jarigen ontwikkelden in 1990 bijna 10 op de 1000 dementie, tien jaar later was dat onder de mannen 'slechts' 5 op de 1000, en voor de vrouwen 8 op de 1000. Een daling van zeker 20 procent. Ikram: "Toen we hier voor het eerst, in 2012, mee naar buiten kwamen, kregen we veel sceptische reacties. Maar steeds meer studies bevestigen nu onze conclusie dat het risico op dementie echt daalt." En die trend houdt aan volgens Ikram. Ook in de groep die sinds 2010-2015 wordt gevolgd, is weer een vergelijkbare afname te zien in het aantal nieuwe patiënten ten opzichte van de vorige groep.

Fitte bloedvaten

Waarom daalt de kans op dementie? Duidelijk is dat het risico alleen afneemt in een bepaalde groep. Het zijn vooral de hogeropgeleide, niet-rokende, actieve en fitte ouderen die de dans weten te ontspringen. Ikram: "Zo'n dertig procent van alle gevallen van dementie lijkt voorkomen te kunnen worden. Wie gezond leeft en bloeddruk en suikerspiegel controleert, loopt bijna een derde minder kans op dementie." In de afgelopen jaren is in de westerse wereld juist veel aandacht besteed aan de behandeling van hoge bloeddruk, cholesterol en suikerspiegel bij ouderen. Niet om dementie te voorkomen, maar omdat het helpt tegen hart- en vaatziekten.

Die aanpak blijkt ook voor dementie goed uit te pakken. Goede slagaderen en doorbloeding houden de hersens fit. Hersencellen krijgen zo voldoende voeding en afvalstoffen worden netjes afgevoerd. Niet-roken en een evenwichtige suikerspiegel zijn gezond omdat het directe beschadigingen aan de hersencellen voorkomt.

Opvallend genoeg beschermt ook een hoge opleiding tegen dementie. Studeren zorgt voor een grotere 'cognitieve reserve' zegt de meest aangehangen theorie. Wie zijn hersens van jongs af aan blijft uitdagen, zorgt voor meer verbindingen tussen hersencellen onderling. Als ergens schade optreedt, blijft het brein beter werken omdat er genoeg 'reservewegen' beschikbaar zijn. Niet alleen boekengeleerdheid beschermt overigens. Meer talen spreken of hobby's beoefenen heeft hetzelfde effect.

Ook het cliché 'een gezonde geest in een gezond lichaam' gaat op bij dementie. In Australië volgde neuroloog Cassandra Szoeke twintig jaar lang een groep van bijna 400 vrouwen die in 1992 rond de 50 waren. Van alle life style factoren blijkt beweging het meest effectief tegen geestelijke achteruitgang. Szoeke onderzocht dit door de vrouwen regelmatig een test te laten doen in woorden onthouden. Of vrouwen nu elke dag met de hond wandelen of bergtoppen beklimmen, alle beweging is goed tegen achteruitgang. Vrouwen die én sportief waren én op hun bloeddruk letten, gingen niet achteruit in de woordentest. De anderen wel. Szoeke: "We wisten dat fysieke activiteit goed is voor je hart en lijf, en nu ook voor de hersenen."

Geen garantie

"Fantastisch nieuws", vindt Marcel Olde Rikkert, hoogleraar geriatrie en directeur van het Radboud Alzheimer Centrum. Hij is vooral onder de indruk van de Engelse CFAS-studie die in april in Nature Communications verscheen. Onder leiding van epidemioloog Carol Brayne van Cambridge University zijn duizenden ouderen (boven de 65 jaar) in drie regio's tussen 2008 en 2011 onderzocht en gevolgd op exact dezelfde manier als eenzelfde leeftijdsgroep uit 1989 tot 1994. "Omdat dezelfde criteria voor dementie zijn gehanteerd als twintig jaar daarvoor is de conclusie betrouwbaar. Vertaal je dat naar Nederland dan kan dat meer dan 100.000, misschien wel 200.000 patiënten schelen, dat zijn enorme verschillen."

Maar het belangrijkste, vindt Olde Rikkert, is dat met deze resultaten het doemidee van tafel is. Dementie is niet langer die onafwendbare, onontkoombare ziekte. Met een gezonde leefstijl is het eigen risico behoorlijk te verminderen, al is het nooit een garantie. Olde Rikkert: "Ik denk dat we nog veel meer energie moeten steken in preventie door een gezonde levensstijl. Met de miljarden die in geneesmiddelen is gestoken is tot nu toe nauwelijks effect geboekt. Dit werkt!"

Toch waarschuwt Philip Scheltens, hoogleraar neurologie en directeur van het VU Alzheimercentrum, dat we ons niet rijk moeten rekenen. "Het is prachtig dat twintig jaar aandacht voor hart- en vaatziekten ook voor dementie vrucht lijkt af te werpen. Maar tot nu toe gaat het om observationele studies, onderzoeken die terugkijken. Hoe groot is de afname wanneer mensen daadwerkelijk hun levensstijl aanpassen? Dat is voor mij toch pas echt de proof-of-the-pudding." Dergelijke interventiestudies lopen momenteel, maar kosten veel tijd.

Onder zoek blijft nodig

Bovendien is er nog die andere 70 procent, benadrukt Scheltens. Een gezonde levensstijl verlaagt je kans maar maximaal een derde. Ontrafelen waarom eiwitten zich ophopen in het brein bij dementie kan een echte oplossing bieden om dit proces te remmen of zelfs om te keren. Dat al het onderzoek naar een alzheimer-pil nu nog weinig opgeleverd heeft, is geen fair argument, vindt Scheltens. "Het ontwikkelen van middelen tegen kanker begon in de jaren zeventig. Het heeft geen wondermiddel opgeleverd, maar er is veel vooruitgang geboekt in behandeling en overleving. Onderzoek naar dementie is pas begin jaren negentig serieus op gang gekomen. We zijn nog maar pas begonnen."

Ook Ikram is naast verheugd ook voorzichtig. "Het is al zeker veertig jaar duidelijk dat niet roken, veel bewegen en gezond eten goed voor een mens is. Maar die wetenschap verandert niet ieders gedrag." De vraag is dus of het zal lukken om dementie op grote schaal te verminderen met gezondheidscampagnes en bloeddrukmetingen? Of profiteert alleen de groep hoger opgeleiden die toch al positief afsteken in allerlei gezondheidsstatistieken?

Geen garantie

Olde Rikkert: "Mensen kunnen hun risico op dementie verminderen door gezond te leven, maar het is nooit een garantie. Dat is een positieve, maar lastige boodschap. Je moet ook niet het idee de wereld insturen dat dementie het gevolg is van een ongezonde levensstijl. Maar stap één is wel mensen wakker maken. Ze hebben zelf belangrijke invloed."

Blijven bewegen op oudere leeftijd helpt ook mee om de ziekte van Alzheimer te voorkomen.

300.000 of 500.000 gevallen in 2040?

Alzheimer Nederland voorspelt een half miljoen Nederlanders met dementie in 2040. Bijna een verdubbeling, want nu telt Nederland 260.000 patiënten. De prognose is gebaseerd op cijfers uit de jaren tachtig en de leeftijdsopbouw van de Nederlandse bevolking. Maar er zijn grote onzekerheden.

Dementie zal toenemen door de vergrijzing, want hoe ouder, hoe groter de kans op dementie. Ook stijgt het totaal aantal patiënten doordat dementie steeds eerder ontdekt wordt, en doordat ook demente ouderen langer leven.

Aan de andere kant daalt de kans op dementie in westerse landen door goede gezondheidszorg en een gezonde levensstijl. Wie gezond leeft, lijkt de kans op dementie met maximaal 30 procent te verkleinen. Ook stijgt het aantal hoogopgeleide ouderen. Zij hebben gemiddeld een kleinere kans op dementie.

Hoe de balans van alle plussen en minnen precies uitvalt, is nog onduidelijk. Of de volgende generatie ouderen gezonder leeft, moet bijvoorbeeld nog blijken. Maar wanneer alle Nederlanders dat doen, zullen er in 2040 geen 500.000 patiënten zijn, maar 100.000 minder of misschien zelfs 200.000 minder. Wel een toename door de vergrijzing dus, maar niet de gevreesde verdubbeling of 'tsunami'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden