Déjà VU

De Defensie-regent die ook over ondeugdelijk materiaal struikelde

Staatssecretaris Kranenburg (r) in 1960. Links op de foto: minister Visser.Beeld Nationaal Archief

De politiek verzuimde om het beslissende duwtje te geven. De PvdA'er Ferdinand Kranenburg twijfelde. Na overleg met zijn vrouw hakte hij de knoop door en constateerde dat 'er onvoldoende breed vertrouwen is in de voortzetting van mijn functie'. Na zeven jaar was hij niet langer staatssecretaris van oorlog.

Verwijtbare doden zoals nu in Mali waren er niet gevallen, maar ook Kranenburg struikelde door ondeugdelijk materiaal. Veel nieuw aanschafte legerhelmen vertoonden scheuren en gebreken. In een land in wederopbouw waar nog elk dubbeltje werd omgekeerd kwam zo'n strop ongelegen.

Het ministerie heette nog het ministerie van oorlog en marine en het deed ertoe. De herinneringen aan de bezettingsjaren en de politionele acties waren nog vers. Ondertussen liepen de spanningen tussen Oost en West hoog op. Geen enkel ander departement slokte zo'n groot aandeel van de rijksbegroting op, al was Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen bezig met een inhaalrace.

Eén bewindspersoon die, zoals Jeanine Hennis-Plasschaert, het hele bewindsterrein bestierde was ondenkbaar. Het ministerie kreeg in het voorjaar van 1949 als eerste staatssecretarissen. Het waren er direct twee: een voor Oorlog en een voor Marine.

Nieuwe helmen

De jurist Ferdinand Kranenburg werd in 1951 staatssecretaris van oorlog. Als verantwoordelijke voor materieel regelde hij de aanschaf van nieuwe helmen. De opdracht ging naar de Verenigde Blikfabrieken in Doesburg, groot in conserven, niet in legerbenodigdheden. Bij controles na klachten van militairen bleek veertig procent van de helmen niet te voldoen.

Veel aandacht ging in eerste instantie uit naar een falende keurmeester en een van corruptie verdachte majoor. Maar het Algemeen Dagblad en de Telegraaf zagen in hen zondebokken. De Telegraaf steunde de uiteindelijk vrijgesproken majoor tijdens het proces zelfs financieel.

Kranenburg kwam in het vizier van de kranten. Telegraaf-columnist Jacques Gans maakte al in februari 1958 in een stukje onder de kop 'Foei Ferdinand!' gehakt van de bewindsman met zijn 'onbeheerste woordenvloed' en 'weinig steekhoudende argumenten'.

Loslatende schoenzolen

Toen de Tweede Kamer om uitleg vroeg, ging de PvdA'er op dienstreis naar Amerika en liet hij de verdediging over aan zijn minister Cees Staf (CHU). Die houding werd hem kwalijk genomen en in debatten in de Tweede en Eerste Kamer kwam hij onder vuur te liggen. Wat niet hielp was dat er meer problemen met materieel waren: onder meer loslatende schoenzolen en slecht sluitende gasmaskers. Tot moties van wantrouwen kwam het niet. Maar zelfs een senator van Kranenburgs eigen PvdA wenste hem 'wijsheid en moed' bij het nemen van een beslissing in het belang van het land.

Achteraf waren best vragen te stellen bij de gang van zaken in wat de geschiedenisboekjes in zou gaan als de Helmenaffaire. Droeg alleen Kranenburg politieke verantwoordelijkheid of viel ook minister Staf wat te verwijten? Ging het de criticasters van de staatssecretaris alleen om de zaak of was de door hen geuite verontwaardiging ook een teken van de snel verslechterende verhoudingen in het kabinet? Na tien jaar rooms-rode coalities onder leiding van Willem Drees zat er sleet op de samenwerking. Een half jaar na het ontslag van Kranenburg leidde een conflict over financiën tot de val van het kabinet.

Met de afloop van de Helmenaffaire werd in elk geval één ding duidelijk: het eerste ontslag van een staatssecretaris had duidelijk gemaakt dat ook die bewindsman eigenstandige politieke verantwoordelijkheid droeg. Daarmee was staatsrecht geschreven. Kranenburg was de zoon van een vooraanstaand staatsrechtgeleerde, maar vond het een schrale troost. Zijn vertrek zat de PvdA'er (die eerst Tweede Kamerlid en later commissaris van de koningin in Noord-Holland werd) niet lekker. Eind jaren tachtig klaagde hij in een interview met Vara-radio nog dat Staf hem 'als een baksteen' had laten vallen.

Lees hier meer afleveringen van onze rubriek Déjà Vu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden