De Deen geparkeerd in cursussen

In Europa wordt Denemarken gezien als lichtend voorbeeld; werknemers ontslaan is er gemakkelijk, er zijn geen lange opzegtermijnen en geen hoge vergoedingen. Denemarken blinkt daardoor uit in wat 'flexicurity' wordt genoemd, de combinatie van een flexibele arbeidsmarkt en een grote sociale zekerheid.

,,Denemarken lijkt inderdaad op de VS wat dat betreft. Iemand kan van de ene op de andere dag worden ontslagen'', zegt Thorsten Braun, een Duitse econoom die werkzaam is in Denemarken en heeft meegewerkt aan arbeidsmarktvergelijkingen van Duitsland, Nederland en Denemarken.

De nieuwste Deense manier om mensen te ontslaan is snel en direct: per sms. Dit overkwam vijf jongeren die werkten bij tankstations en een meubelhandel. 'Grotesk' noemt de vakbond HK deze manier van ontslaan.

,,Ondanks de ontbrekende ontslagbescherming zijn weinig werknemers bang om hun baan te verliezen'', zegt econoom Braun. ,,Dat heeft alles te maken met het uitgebreide sociale zekerheidsnet en de relatief hoge werkloosheidsuitkeringen hier. En er is nog een belangrijk aspect: Denemarken is wereldkampioen in bijscholen, nascholen en omscholen. Nergens wordt daar zoveel geld tegenaan gegooid als hier. Niet alleen bijscholing voor werkenden, maar ook werklozen die de kans krijgen terug te keren op de arbeidsmarkt. Denen zijn ook meer bereid nieuwe wegen in te slaan, van baan te veranderen, of op latere leeftijd een opleiding te beginnen. Je ziet niet vaak dat mensen vijfentwintig jaar op dezelfde plaats zitten, zoals in andere EU-landen.''

Braun noemt het Deense model een inspiratiebron en begrijpt de interesse vanuit Nederland wel. Duitsland heeft zich al laten inspireren en Deense instrumenten overgenomen, zoals jobrotatie en individuele actieplannen voor werklozen. Ook in het recente regeringsvoorstel voor economische hervormingen 'Agenda 2010' zitten Deense elementen.

Maar niet iedereen is enthousiast. Is het wel verstandig om dit model te exporteren, als het in Denemarken al gebreken vertoont?, schreven twee hoogleraren onlangs. Het model is duur voor de samenleving, die uitkeringen moet bekostigen van bijvoorbeeld oudere werknemers die ontslagen worden en niet makkelijk elders aan het werk komen. Bedrijven, die geen hoge vergoedingen hoeven te betalen, komen er goedkoop af.

Klaus Liebing van de vakbond voor academici 'Dansk Magisterforening' (DM) is het niet met Braun eens dat weinig werknemers bang zijn hun baan te verliezen. Hij ziet juist grote onzekerheid onder zijn leden en noemt werkeloosheid een 'ziekte' die harde klappen kan uitdelen. DM heeft 30000 leden en streeft juist naar betere ontslagbescherming. ,,Een werkgever kan iemand ontslaan wanneer het hem uitkomt. Als hij verwacht dat het volgend jaar minder zal gaan, kan hij al mensen ontslaan.''

Hoge werkloosheidsuitkeringen kunnen betekenen dat mensen geen moeite doen om werk te zoeken, zo wordt vaak gezegd. In het Deense systeem wordt dit ondervangen door strikte regels. Relatief weinig mensen zijn langdurig werkloos wegens de zogenoemde 'activering'. Officieel na twaalf maanden, maar in de praktijk vaak later, komt een werkloze in de zogenaamde 'actieve periode', waarin hij moet worden bij- of omgeschoold.

Bibliothecaris Mette Rasmussen (38) nam in 2001 zelf ontslag wegens te hoge werkdruk in een onderbemande instituutsbibliotheek. ,,Ja, ook als je zelf ontslag neemt, heb je recht op een werkloosheidsuitkering, zij het na drie weken 'quarantaine' een periode zonder uitkering'', vertelt zij. Haar uitkering bedraagt 10000 kronen (ruim 1500 euro) per maand. In 2003 moest ze in de activering. ,,Ik kwam op een cursus 'werk zoeken', waar ik niet veel heb opgestoken.''

Het liefste wilde ze weer aan de slag als bibliothecaris, maar er was geen baan te vinden. ,,Daarom heb ik samen met mijn begeleider een persoonlijk actieplan gemaakt met het doel mij om te scholen tot medisch secretaresse. Binnenkort ga ik beginnen met een cursus Latijn. Ik heb mijn lot in eigen handen genomen en dit plan gemaakt. Het alternatief is een baan aannemen van het arbeidsbureau: schoonmaken of post sorteren. Dat is voor velen een schrikbeeld, en zo wordt het door de overheid ook gebruikt'', aldus Rasmussen.

Een veelgehoord bezwaar is dat de activeringscursussen zinloos en uitzichtloos zijn. ,,Neem bijvoorbeeld de 'Leer opstaan' cursussen'', zegt vakbondsman Liebing. ,,Vooral voor oudere mensen die een lange werkervaring hebben is dat vernederend. Zo'n cursus is voor hen tijdverspilling.''

Erling Frederiksen, voorzitter van de vereniging van langdurig werkelozen (LADK), noemt het activeringssysteem ,,op hol geslagen''. Het is niet ongebruikelijk dat er voor één persoon 15000 euro wordt besteed aan cursussen. ,,In het begin geloof je er nog in en denk je dat je werk vindt. Maar als je vijf of zes keer dezelfde cursus hebt gedaan, besef je dat je in feite geparkeerd bent en dat je in een uitzichtloze situatie zit.''

Veel uitkeringsgerechtigden worden via de cursussen ingezet in musea,

bibliotheken, theaters, ziekenhuizen, verpleegtehuizen, kinderdagverblijven en bij de plantsoenendienst. Frederiksen: ,,Natuurlijk is het werk nuttig voor de samenleving, maar de persoon in kwestie heeft geen rechten. Hij bouwt geen pensioen op, en als hij te vaak te laat komt, kan zijn uitkering worden ingetrokken.''

Het aantal mensen dat op de arbeidsmarkt actief is, is in vergelijking met andere EU-landen bijzonder hoog, vooral door het grote aantal voltijds werkende vrouwen. Econoom Braun: ,,De werkloosheid is in de jaren negentig flink afgenomen, van 10,1 procent in 1993 tot 6,2 procent. Maar een groot probleem in Denemarken is de integratie van allochtonen op de arbeidsmarkt.'' Vooral laagopgeleide allochtonen uit niet-westerse landen komen niet aan het werk. Ook werkloze ouderen kunnen moeilijk werk vinden, zelfs na bij- en nascholingcursussen. Braun: ,,Het is geen roze wolk.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden