De dag van de dood van de tiran

Márai laat de omstanders van Julius Caesar aan het woord

Ergens in 'Er is in Rome iets gebeurd' karakteriseert Sándor Márai op speelse wijze zijn eigen roman bij monde van een Romeinse schrijver. Die bedenkt anno 44 v.Chr. een plan voor een boek over de moord op Julius Caesar. Dat boek zou moeten beschrijven "wat er op zo'n dag gebeurt in het leven van naamloze, kleine mensen, wanneer eindelijk een zogenaamd groot mens met geweld wordt omgebracht, iemand die miljoenen naamloze kleine mensen heeft laten doden".

Aldus geschiedt in 'Er is in Rome iets gebeurd', de elfde vertaalde roman uit de schatkamer van Márai (1900-1989), wiens oeuvre in 1999 werd herontdekt met de heruitgave van 'Gloed'.

Deze 'nieuwe' historische roman kent een klassieke eenheid van plaats en tijd: Baiae, een roemruchte badplaats bij Napels, toevluchtsoord voor Romeinen, gedurende de twaalf uren na de eerste geruchten over de dood van de tiran - van zonsondergang tot de volgende dageraad. In twaalf hoofdstukken laat Marai allerlei omstanders en betrokkenen aan het woord over hun ervaringen met de dictator: drinkend volk in de kroeg, tekstschrijvers die zijn redevoeringen schreven, een paar van zijn vele minnaressen, eunuchen die als zijn intieme verzorgers hebben gewerkt, zijn lijfarts.

Hun verhalen worden met elkaar vervlochten en vormen zo een portret van de verschillende facetten van een op zijn zachtst gezegd nogal grillige persoonlijkheid.

Tegelijkertijd geven ze een onthutsend beeld van de mechanismen van de dictatoriale macht. Zo laat de tiran zich betalen voor de privileges die hij verleent en eist hij de vrouwen op van sommige beschermelingen, die hij dan ook nog de cadeau gegeven sieraden laat vergoeden. Hij weeft een netwerk van afhankelijkheden waarmee hij iedereen compromitteert en mogelijke tegenstanders ontwapent. Een bekende Romeinse advocaat voorziet dan ook gouden tijden, want 'onder een tirannie maakt iedereen op de een of andere manier vuile handen'. Hij weet 'dat als een tirannie gelucht wordt, de stank langdurig groot is'.

Met de nodige ironie schetst Márai het tijdloze menselijke bedrijf: de opscheppers die beweren de dictator persoonlijk gekend te hebben ('mijn broer was zijn kapper'), de meelopers en lafaards die nu claimen altijd verzetsstrijders te zijn geweest, de zwijgende schrijvers die met veel aplomb een monografie aankondigen waarin ze eens een boekje open zullen doen over de onbeschaamdheden van de dictatuur.

Fijntjes merkt Márai op hoe geschiedvervalsing op de loer ligt: er zullen mensen opstaan die beweren dat niet de dictatuur, maar deze dictator het probleem was, en ze zullen een pleidooi houden voor 'een humane tirannie'.

Ondertussen doorspekt hij de getuigenissen van zijn personages met allerlei weetjes over de mores en modes in het Rome van die dagen, van de huwelijksmoraal tot de culinaire nieuwlichterij. Die didactische inzet doet eerlijk gezegd wel wat geforceerd aan.

Márai schreef de eerste versie van het boek in zelfverkozen ballingschap in Italië, nadat hij in 1948 zijn vaderland had verlaten vanwege de communistische dictatuur. In het verhaal over dictator Julius Caesar - die nergens met name wordt genoemd - lees je her en der de indirecte verwijzingen naar de toenmalige Hongaarse dictatuur: "Cicero denkt dat het Romeinse volk genoeg had van de dictator. Maar een revolutie breekt alleen uit als het volk minder bang is voor de gevolgen van de opstand dan voor de onderdrukking waarin het leeft."

In het nawoord beschrijft Márai hoe de legendarische Julius Caesar al zo'n twee millennia een inspiratiebron is geweest voor talloze historische studies, romans en toneelstukken zonder dat diens 'geheim' ooit geheel ontsloten werd. Ook Márai, die zich goeddeels baseerde op de historici Suetonius en Plutarchus, lukt dat niet, maar zijn roman is wel een originele poging. Misschien niet een hoofdwerk in zijn oeuvre, maar ook een gewone Márai is nog altijd meer dan de moeite waard.

Sándor Márai: Er is in Rome iets gebeurd Vert. Rogier van der Wal. Wereldbibliotheek; 222 blz. euro 20,-

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden