'De daders voelen het meteen'

“Ik denk dat die Mega-eenheid in Brandenburg wel zal werken”, zegt Ruud Koopmans, politicoloog en gespecialiseerd in het rechts-extremisme in Duitsland. “In Saksen heeft men begin jaren negentig iets dergelijks opgezet. Die deelstaat was de haard van extreem-rechts, nu scoort Saksen het laagst in de voormalige DDR.”

Lik op stuk, dat is het belangrijkste wapen van deze speciale eenheid, vindt Koopmans, werkzaam bij het Wetenschapscentrum voor sociaal onderzoek in Berlijn. “Politie en justitie laten iedereen zien dat geweld en rechts-extremistische uitingen niet getolereerd worden en niet onbestraft blijven. De daders voelen het meteen.”

Maar is het werk van de Mega-eenheid niet pure symptoombestrijding? Aan het aanpakken van de oorzaken van de opkomst van het rechts-extremisme komen de rechercheurs niet toe. Koopmans: “Het probleem van extreem-rechts is nu juist dat het een symptoom is. Onderzoek wijst uit dat er in alle Europese landen een potentieel is van zo'n vijftien tot twintig procent van de bevolking dat sympathieën in die richting heeft. Buitenlanders moeten het land uit, ze pikken onze banen in, dat soort teksten. Het gaat erom te verhinderen dat die latente denkbeelden overgaan in manifest gedrag, via stemmen op een extreem-rechtse partij of via geweld. Zo'n Mega-eenheid één van de manieren om dat geweld te voorkomen.”

Volgens de Nederlandse politicoloog is de situatie in Duitsland minder ernstig dan die in bij voorbeeld Frankrijk: “Daar vallen de latente denkbeelden en het manifest gedrag vrijwel samen. Kijk naar het percentage dat het Front National van Le Pen steeds weer weet te behalen. Het Front National dreigt rechts over te nemen, zoals in de republiek van Weimar de Nazi's het rechtse krachtenveld opslokten. Zo'n ontwikkeling is levensgevaarlijk.”

Koopmans hamert erop dat er in het oosten van Duitsland twee verschillende ontwikkelingen gaande zijn: het recente succes van extreem-rechts bij deelstaatverkiezingen, en de opleving van het geweld van jongeren die zeggen er rechts-extremistische denkbeelden op na te houden. “Die twee zaken moet je goed onderscheiden.”

De winst bij verkiezingen is een geheel nieuw fenomeen. Twee maanden geleden wist de Deutsche Volksunion (DVU) in Saksen-Anhalt dertien procent van de stemmen te behalen. “Dat was heel opmerkelijk”, aldus Koopmans. “Tot dan toe had extreem-rechts geen poot aan de grond gekregen in de voormalige DDR. Ze behaalde nooit meer dan twee procent.”

Een verklaring is moeilijk te vinden, zegt de wetenschapper. Voor een deel gooit hij het op de uiterst professionele campagne die de leider van de DVU, de steenrijke Beierse mediamagnaat Gerhard Frey, op touw zette. “Hij heeft meer geld uitgetrokken dan alle andere partijen bij elkaar. En Frey heeft heel gericht campagne gevoerd. Hij benaderde jongeren die voor het eerst mochten stemmen. Met succes.”

Het gevaar is nu dat de uitslag in Saksen-Anhalt als een voorbeeld gaat werken voor verkiezingen in andere deelstaten in de vroegere DDR. Blijkens opiniepeilingen ligt de DVU goed bij de kiezers in Mecklenburg-Vorpommern, waar in september regionale verkiezingen zijn. Terwijl de partij er nog helemaal geen campagne heeft gevoerd. Koopmans: “De overgang van latente sympathieën naar manifest stemgedrag wordt altijd veroorzaakt door incidenten. Het succes van de DVU in Saksen-Anhalt is zo'n incident.”

De gangbare verklaringen voor het klinkende resultaat van de partij schieten in de ogen van Koopmans tekort. De torenhoge werkloosheid in de voormalige DDR zou één van de oorzaken zijn. Of de aanwezigheid van buitenlanders die de banen van Duitsers inpikken. “De mensen die op de DVU hebben gestemd, hebben over het algemeen een nette baan. En in Saksen-Anhalt wonen bijna geen buitenlanders.” Eerder is er sprake van onvrede met de gevestigde partijen, zegt Koopmans, een gevoel van malaise, dat het in de DDR toch niet zo goed is gegaan na de val van de Muur als destijds werd voorspeld.

Van een andere orde is het geweld van skinheads en aanverwante groepen. Koopmans: “Dat heeft zijn wortels in de DDR. Eind jaren tachtig waren er al jongeren die niet tevreden waren met het regime. Je kon toen provoceren door er rechtse denkbeelden op na te houden en tot geweld over te gaan.” De doorbraak kwam in de jaren 1992, 1993, kort na de hereniging van de twee Duitslanden.

Het geweld jegens buitenlanders bereikte een tragisch hoogtepunt. “Voor een deel had dat te maken met het asieldebat dat toen gevoerd werd. De regering wilde de criteria voor toelating aanzienlijk aanscherpen. Het was hèt thema in die tijd. Skinhead-groepen vonden toen een gunstige voedingsbodem. Ze kregen hun zin: asielzoekers gíngen eruit.”

Zorgelijk is dat het in het oosten van Duitsland kennelijk 'in' is skinhead te zijn. “Provocaties jegens buitenlanders werken goed. Het is bon ton om extreem-rechts te zijn.” Maar Koopmans zoekt graag naar de nuancering: “Laten andere landen niet al te driftig met het vingertje wijzen. Op Urk zijn er onlangs toch ook buitenlanders met geweld weggetreiterd?” Het succes van extreem-rechts bij de stembus is niet structureel, denkt de politicoloog. De DVU zal nog wel eens een opmerkelijk resultaat behalen. Maar niet bij de landelijke verkiezingen eind september: “De Duitsers willen na zestien jaar Helmut Kohl zeker een andere politiek. Maar dan via een nette, gevestigde partij. Inderdaad, de SPD.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden