De cultus rond de boom als cultureel erfgoed

De mogelijke kap van de Anne Frankboom, die gisteren vooralsnog is tegengehouden door de rechter, stuit op mondiaal verzet. Maar kun je een boom wel beschouwen als erfgoed dat bewaard moet blijven?

Het verzet tegen de kap van de Anne Frankboom werd aangeslingerd door buren. Behalve één buurman dan, die lacht in zijn vuistje. Hij zette een kastanje, die vanuit de boom in zijn tuin gevallen was, op de veilingsite eBay: de laatste kans om een stukje van de authentieke erfenis van Anne Frank in je eigen achtertuin te planten. Er is inmiddels meer dan 10.000 dollar op geboden.

Intussen beleefden boomexperts hun finest hour, terwijl ze er in de media en in de rechtszaal op los bakkeleiden over de precieze percentages rot hout, en deden natuurtherapeuten hun best om de doodzieke boom weer op te lappen met een dieet van knoflook. Mondiaal is er veel belangstelling voor de kap, de lokale zender AT5 kondigde aan die live te zullen uitzenden, wat weer protest uitlokte van een groepering die dit ’respectloos' vond tegenover de boom: het is immers een levend organisme dat geen publieke executie verdient.

Zijn we soms een beetje doorgeslagen? „Ik vind het een absolute soap”, zegt Niodhistoricus en Anne Frankkenner David Barnouw. Het verbaast hem niet dat historici de grote afwezigen waren in het debat over de boom: „Ik denk dat de meeste historici hun schouders erover ophalen, en zoiets hebben van: als die boom rot is, dan is hij dus rot. En dan moet je hem omkappen.”

Zo denkt lang niet iedereen erover. AT5 liet een voorbijganger aan het woord die verontwaardigd riep: „Ze kunnen met laserstralen zelfs tot op de centimeter nauwkeurig berekenen hoe ver Mars ligt, en dan kunnen ze zo’n boom niet conserveren?”

„Het is heus niet zo dat er geen moeite is gedaan om dat ding te behouden”, moppert Barnouw intussen nog even verder. „In de jaren negentig hebben ze al eens 350.000 gulden uitgegeven om de grond rondom die boom op te schonen.” Maar het houdt een keer op, vindt Barnouw: een boom leeft, en gaat, zoals alles wat leeft, op den duur ook weer dood. Dat moet je dan accepteren.

De commotie roept interessante vragen op: in hoeverre kun je bomen, en andere landschappelijke elementen, beschouwen als cultureel erfgoed? Kun je fauna wel bij ’monumentenzorg’ onderbrengen, of moet je accepteren dat die een eigen levenscyclus heeft die zich onttrekt aan onze neiging tot behoud?

Het is een vraag die niet alleen op de Amsterdamse Keizersgracht actueel is. Ook in Nederlandse oorlogskampen zoals Westerbork en Kamp Amersfoort speelt de discussie over het landschap als cultureel erfgoed. Al willen ze daar juist bomen kappen. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag Westerbork midden in de heide, inmiddels staat er overal bos. Westerbork overweegt nu om een deel van die bomen neer te halen, zodat bezoekers weer een idee krijgen van het oude, weidse uitzicht dat de gevangen destijds hadden. Het plan is controversieel, bleek vorige maand tijdens een discussie op het herinneringscentrum Westerbork. „Het geeft mij juist troost dat de natuur op zo’n plek van verlies zijn eigen weg blijft gaan, dat het leven doorgaat”, zei een deelnemer. „Dat moet je niet in het gareel proberen te krijgen.”

De discussie over de boom van Anne Frank lijkt in het patroon van zulke recente discussies te passen. „Het is denk ik iets van de afgelopen vijftien jaar, dat er steeds meer officieel beleid is om landschappen te behouden”, zegt de Groningse cultureel geograaf Peter Groote. En ook de Amsterdamse erfgoedhistoricus Rob van der Laarse signaleert de trend: „Als je ziet hoeveel geld er wordt besteed om bijvoorbeeld de Drentse Aa zo te verleggen, zodat hij weer stroomt zoals we dénken dat hij ooit ongeveer gestroomd moet hebben.”

Toch is het volgens beide onderzoekers niets nieuws, dat er culturele betekenis aan het landschap wordt toegekend. „We hechten er allerlei betekenissen aan”, zegt Van der Laarse. „In de negentiende eeuw zie je al de neiging bij schilders om symbolische ’nationale landschappen’ te gaan schilderen, zoals polders en duinen. Die landschappen golden als dragers van de nationale identiteit. En de huidige trend om boerenlandschappen te behouden, heeft natuurlijk te maken met het verdwijnen van het agrarisch bedrijf. Zulke verdwijnlandschappen kunnen enorme emoties oproepen.”

Die emoties zijn dus ook te begrijpen bij het verdwijnen van authentieke sporen uit de Tweede Wereldoorlog. Zeker omdat het landschap al langer een rol speelt in de herinneringscultuur van de Tweede Wereldoorlog. De kunstenaar Armando lanceerde ooit de term ’schuldig landschap’, om aan te geven dat de Tweede Wereldoorlog zo’n verschrikking was, dat zelfs de bomen die alleen maar toe hadden gekeken blaam trof.

De emoties die landschappen sowieso wel oproepen, worden in het geval van de kastanje van Anne Frank nog versterkt door het feit dat het hier om een boom gaat. „Op een of andere manier hebben bomen een eigen dynamiek”, zegt Barnouw. „Dat lijkt al terug te gaan tot de oude Kelten, van wie wij op school leerden dat ze rechtspraken onder een oude eik. En sindsdien bestaat het idee van de boom, die op mysterieuze wijze alles ziet en in zich opneemt. Bij de bomaanslag van Oklahoma ging het gelijk over de bomen die alles gezien hadden. En bij de Bijlmerramp kwam ook gelijk zulke beeldspraak naar boven.”

De genius loci, de ’geest van de plek’ worden bomen al van oudsher genoemd, voegt Van der Laarse daar nog aan toe.

Volgens Barnouw is het de afgelopen jaren alleen maar gekker geworden: „Op een gegeven moment heeft het idee in ons collectieve bewustzijn postgevat dat heel Nederland vroeger met bomen bedekt was. Sindsdien lijkt de boom wel heilig verklaard. In de Gouden Eeuw stonden er helemaal geen bomen aan de grachten hier in Amsterdam, maar inmiddels moet je niet durven om ze ook maar aan te raken.”

Cees Biezeveld, directeur van Kamp Amersfoort, kan erover meepraten. Hij wil, net als Westerbork, het landschap weer in de oude staat herstellen. „We willen wat sporen, zoals een oude schietbaan, zichtbaar maken. Maar als wij een boom willen kappen, moeten we van natuurorganisaties elders vervangende bomen planten.”

Wat betekent die cultus rondom het landschap, en in het bijzonder de boom, nu voor markant erfgoed zoals die Anne Frankboom? Groote: „Persoonlijk denk ik dat we een beetje doorgeschoten zijn. Mensen realiseren zich te weinig dat wij vooral heel veel eigen emoties projecteren op die boom. Het ging Anne Frank natuurlijk niet om die specifieke kastanjeboom, het ging haar erom dát er daar een boom stond, een symbool voor de wijde buitenwereld.”

Bovendien, voegt hij daar aan toe: „Die boom is allang niet meer dezelfde als de boom waar Anne lang geleden naar keek. Zeker niet als ze hem straks moeten gaat stutten. Misschien doe je haar nagedachtenis wel meer recht als je een vergelijkbare boom neerzet. Ik ken veel mensen die zich afvragen of die discussie over de nagedachtenis van Anne Frank niet veel meer over alle moderne coffee corners moet gaan die ze bij de verbouwing in het Anne Frankhuis hebben aangebracht, dan over zo’n boom die toch bijna dood is.”

Wij zijn geneigd te denken dat erfgoed bestaat uit materie, uit objecten, zegt Groote. „Maar erfgoed is vooral een verhaal. Dat kun je goed vertellen aan de hand van die boom, maar die is niet per se nodig voor het verhaal.”

Van der Laarse is het niet helemaal met hem eens. „Erfgoed is behalve een verhaal ook een geheimzinnige factor, authenticiteit. En die boom, hoe anders hij nu ook is dan zestig jaar geleden, versterkt toch die authenticiteit. Het is gek: het Anne Frankhuis is een van de best bezochte museums van ons land, en er is eigenlijk niets te zien van vroeger. Behalve een vierkante meter behang, en die boom. Dat mag je best meenemen in je overwegingen.”

Dat het hier een organisme betreft dat bijna dood is, vindt Van der Laarse niet eens zo’n groot probleem: „We hebben het hier over erfgoed van het verlies. Dan is zo’n gestutte boom op zijn laatste benen misschien juist wel een mooi symbool.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden