De crisis is voorbij, partijen willen weer investeren

Het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving presenteerden hun analyses van de verkiezingsprogramma's.  Beeld ANP
Het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving presenteerden hun analyses van de verkiezingsprogramma's.Beeld ANP

De verkiezingsprogramma’s van alle belangrijke politieke partijen draaien dit keer om geld uitgeven. De één meer aan onderwijs, de ander meer aan defensie dan wel sociale zekerheid via een basisinkomen, maar uitgeven staat centraal de komende jaren.

Lex Oomkes

In 2012, bij de vorige verkiezingen, was dat wel anders. Nederland bevond zich nog in een van de diepste economische crises die het land sinds de oorlog meemaakte. De overheidsfinanciën dreigden volledig uit het lood te slaan. Doordat nu, aangenomen dat de komende vier jaar de economie niet dramatisch slechter gaat presteren, geld beschikbaar is, worden heel andere verschillen tussen partijen zichtbaar. Genoeg verschillen overigens.

Er valt wat te kiezen, stelde de directeur van het Centraal Planbureau, Laura van Geest, vanochtend bij de presentatie van de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s. Het planbureau berekende de economische effecten van alle partijwensen, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de effecten op het milieu en de leefbaarheid.

Verschillen te overzien

Niet alle partijen die een reële kans maken zetels in de nieuwe Kamer te veroveren, legden hun programma voor doorrekening voor. De PVV, 50Plus en de Partij voor de Dieren zagen van de mogelijkheid af.

Afgaande op de doorrekening van het Centraal Planbureau zijn de verschillen tussen partijen in het centrum van de politiek te overzien, en mag de vorming van een kabinet met meerdere partijen in het midden niet al te grote problemen opleveren. Partijen geven meer geld uit, maar kijken wel uit het tekort van de overheid ver van het begrotingsevenwicht uit te laten komen.

Het tekort komt bij vrijwel alle partijen niet hoger uit dan zo’n 0,1 procent. Alleen de Vrijzinnige Partij, de afsplitsing van 50Plus van het Kamerlid Norbert Klein, komt op een enorm tekort uit. Dat tekort is te wijten aan de invoering van een basisinkomen voor iedereen. Denk, de afsplitsing van de PvdA, weet het tekort slechts in de hand te houden door fors meer gas op te pompen uit het Groninger veld.

Uit de doorrekening komen inmiddels al vertrouwde zaken naar voren: D66 is de partij met de hoogste onderwijsinvesteringen, het CDA de partij die het hoogste extra bedrag voor defensie reserveert. Er zijn duidelijke verschillen, maar die verschillen blijven overzichtelijk.

Veel maatregelen om meer economische groei te stimuleren, en dus meer inkomsten voor de overheid, nemen de partijen niet. De groei komt daarmee uiteindelijk niet veel hoger uit dan het Centraal Planbureau nu al berekent, gemiddeld 1,7 procent per jaar de komende kabinetsperiode. Hetzelfde geldt overigens voor de koopkracht. Als de economie zich zo gedraagt als nu voorspeld zal iedereen een beetje meer geld in de portemonnee hebben, maar het extraatje is bepaald niet spectaculair. De uitzondering is in dit geval de Socialistische Partij, mede door het afschaffen van het eigen risico in de zorgverzekering.

Directeur Laura van Geest van het Centraal Planbureau. Beeld ANP
Directeur Laura van Geest van het Centraal Planbureau.Beeld ANP

De VVD is de partij die het meest investeert in de creatie van banen. De liberalen lukt dat, omdat veel meer dan andere partijen werk boven milieubeleid wordt gesteld. Uit de doorrekening van de programma’s door het PBL blijkt bijvoorbeeld dat GroenLinks bijna 16,5 miljard euro uittrekt voor het milieu- en klimaatbeleid, veel meer dan andere partijen. D66 trekt er iets minder dan 10 miljard voor uit, PvdA ongeveer 2,5.

GroenLinks, D66 en ChristenUnie willen in 2030 meer schone energie opwekken en de uitstoot van broeikasgassen verder terugdringen dan andere partijen. Op enige afstand volgen PvdA en SP. Opvallend is dat deze twee partijen mede-ondertekenaar zijn van de klimaatwet, die uitgaat van een CO2-reductie van 55 procent in 2030. Met hun huidige plannen halen PvdA en SP dat niet.

GroenLinks en D66 zorgen voor een forse verbetering van de biodiversiteit, met name ChristenUnie en VVD blijven achter. Het effect van het verkiezingsprogramma van de liberalen op de natuur is zelfs nagenoeg nul.

De VVD wil meer geld investeren in wegen, in tegenstelling tot de andere partijen. Die richten hun pijlen op het openbaar vervoer en de fiets. De VVD is ook als enige partij tegen enige vorm van rekeningrijden en tegen inkrimping van de veestapel.

Overigens hebben meerdere partijen hun plannen helemaal niet laten doorrekeningen op de gevolgen voor het klimaat en de natuur. CDA, SGP, PVV en de Partij voor de Dieren vonden dit niet nodig.

Kritiek

Critici noemen het CPB rapport ‘als kijken in een glazen bol’. Het is volgens hen onmogelijk om de economische omstandigheden over twintig jaar te voorspellen en bovendien hebben we in Nederland een coalitiestelsel, waardoor partijen hun eigen plannen nooit volledig kunnen uitvoeren.

Daarbij zouden de ijkpunten van het CPB de partijen verhinderen om echt creatief met beleid om te gaan. Om als partij goed uit de verf te komen, moet je voldoen aan een aantal voorwaarden: flexibilisering van de arbeidsmarkt, hogere pensioenleeftijd en lagere uitkeringen. Ontbreken deze plannen in het programma dan worden de partijen daar op afgerekend.

Toch is het volgens de voorstanders belangrijk één meetlat te hebben om de programma’s te vergelijken. Volgens minister Dijsselboem voorkomt het dat de partijen ‘knollen voor citroenen’ verkopen, ofwel: dat ze dingen beloven die ze niet waar kunnen maken.

Wat zijn de plannen per partij?

VVD voor de hogere inkomens

Bij de VVD profiteren vooral de hogere inkomens van de voorgenomen maatregelen. Gemiddeld neemt de koopkracht met 0,7 procent per jaar toe door de VVD-voorstellen. Maar bij gezinnen ruim boven modaal is de koopkrachtstijging hoger dan bij huishoudens die minder te besteden hebben. Zij hebben last van het verlagen van bijvoorbeeld de zorgtoeslag.

In het algemeen gaan werkenden erop vooruit door een hogere arbeidskorting en andere belastingmaatregelen. Uitkeringsgerechtigden leveren in door het bevriezen van uitkeringen en het verlagen van de bijstand en een aantal toeslagen.

Het VVD-programma is goed voor een lastenverlichting van 12 miljard euro. De overheidsuitgaven dalen per saldo met 4,3 miljard. Er komt meer geld voor veiligheid en defensie, maar er wordt onder meer 200 miljoen bezuinigd in de zorg.

De werkloosheid daalt van 5,5 naar 5,1 procent. De economie groeit met 2 procent per jaar. Het overheidstekort pakt wat ongunstiger uit.

PvdA voor de lagere inkomens

De koopkracht stijgt in de PvdA-voorstellen vooral voor de lagere inkomens, onder meer door belastingmaatregelen en een hogere zorgtoeslag. Ook gepensioneerden krijgen wat meer te besteden. De hogere inkomens moeten meer belasting gaan betalen. Bij de PvdA groeit de economie 2 procent per jaar.

De komende regeerperiode worden de overheidsuitgaven met 22,2 miljard verhoogd en stijgen belastingen en premies per saldo met 10 miljard. De maatregelen leiden tot een daling van de werkloosheid van 5,5 tot 4,4 procent van de beroepsbevolking, vooral door het scheppen van banen bij de overheid. Zonder de maatregelen uit het programma zou het overheidstekort 12,8 miljard hoger uitkomen.

Extra geld wil de PvdA onder meer uittrekken voor defensie, onderwijs en de sociale zekerheid. Zo moeten kinderopvangtoeslag en AOW omhoog. De gaswinning in Groningen wordt fors verlaagd. De lasten op arbeid en inkomen dalen voor gezinnen, maar bedrijven krijgen met een aanzienlijke lastenstijging te maken: 17,4 miljard. Zo gaat de vennootschapsbelasting omhoog en worden de belastingen op milieu verzwaard. Voor de zorg wil de PvdA 3,2 miljard extra uittrekken. Het eigen risico in de zorg verdwijnt.

CDA-plannen gunstig voor gezinnen

Bij het CDA gaan gezinnen met kinderen er meer op vooruit dan alleenstaanden. Zij hebben onder meer baat bij een hogere kinderbijslag en een hoger kindgebonden budget. Ook zijn de plannen door een belastingmaatregel gunstiger voor alleenverdieners dan voor tweeverdieners.

In totaal wil het CDA de overheidsuitgaven de komende jaren met 3,9 miljard euro verhogen. De lasten gaan omlaag met 6,5 miljard. De christendemocraten willen meer geld uittrekken voor zaken als veiligheid, defensie en onderwijs. Ook voor de sociale zekerheid komt 200 miljoen meer beschikbaar.

De zorguitgaven gaan met een half miljard omhoog. De AOW-uitkeringen stijgen. De zorgtoeslag voor alleenstaanden gaat omlaag, maar ook het eigen risico in zorg daalt met 105 euro. De CDA-plannen zorgen voor een lagere werkloosheid: die neemt af van 5,5 tot 4,5 procent van de beroepsbevolking. De economische groei komt uit op 2 procent. Het CDA laat, net als andere partijen, het overheidstekort minder dalen dan als er geen maatregelen zouden worden genomen.

SP voor de minima

De allerrijksten gaan er met de SP op achteruit, terwijl de koopkracht van de minst gefortuneerden juist stijgt. Voor iedereen die tot vijf keer het minimumloon verdient is er in ieder geval lichte vooruitgang. Uitkeringsgerechtigden gaan er bij de SP meer op vooruit dan werkenden. Bedrijven gaan meer betalen (12,6 miljard).

Bij de socialisten daalt de werkloosheid de komende kabinetsperiode van 5,5 naar 3,7 procent, maar op de langere termijn is het SP-pakket minder goed voor de structurele werkgelegenheid.

De SP verhoogt de uitgaven voor de zorg met 11 miljard euro. De partij schaft onder meer het eigen risico af en breidt het verzekerde pakket uit en is daarmee 'kampioen' zorguitgaven onder de partijen.

Door het SP-programma stijgen de overheidsuitgaven met 15,7 miljard. De SP trekt ook 1,2 miljard uit voor onderwijs en 1,3 miljard voor veiligheid. Defensie gaat er wel een miljard op achteruit. De economie groeit volgens de berekeningen met 1,9 procent.

D66 investeert vooral in onderwijs

Volgens het verkiezingsprogramma van D66 gaan gezinnen de komende regeerperiode 7,4 miljard minder aan belastingen en premies betalen. Werkenden profiteren van een extra werknemerskorting van 500 euro en zien hun koopkracht stijgen. Bedrijven krijgen hogere lasten voor hun kiezen: 3,8 miljard, onder meer via hogere milieuheffingen.

De democraten willen de overheidsuitgaven komende jaren per saldo met 5,4 miljard euro verhogen. Vooral voor onderwijs wil de partij extra geld uittrekken: 3,8 miljard. Ook naar defensie (een half miljard), bereikbaarheid (300 miljoen) en milieu (600 miljoen) moet meer geld gaan. De lasten moeten volgens D66 met 3,4 miljard omlaag, de aardgasbaten met 400 miljoen.

D66 wil onder meer bezuinigen in de zorg (per saldo 600 miljoen) en de sociale zekerheid (300 miljoen). Ook in het openbaar bestuur wordt omgebogen: 1,2 miljard. Het eigen risico in de zorg blijft volgens de D66-plannen in stand.

De economische groei zou volgens het D66-programma 1,9 procent per jaar bedragen. De werkloosheid daalt van 5,5 tot 5,1 procent.

GroenLinks wil fors hogere milieubelasting

Bij GroenLinks profiteren tweeverdieners meer dan alleenstaanden en gezinnen met kinderen wat minder dan gezinnen zonder kinderen. Over het algemeen zou de koopkracht met gemiddeld 1,2 procent per jaar toenemen.

Geld wil GroenLinks vooral halen uit de milieubelasting die de komende jaren met 18 miljard euro wordt verzwaard. Het gaat onder meer om een verpakkingsbelasting en een kilometerheffing in het verkeer. Ook de belasting op vermogen en winst moet volgens GroenLinks omhoog. De lasten op inkomen en arbeid worden netto met 26,4 miljard teruggebracht.

De overheidsuitgaven moeten van GroenLinks met 10 miljard omhoog. Het extra geld gaat vooral naar onderwijs, zorg en milieu. De aardgasbaten moeten met 1,7 miljard dalen in 2021. GroenLinks wil het eigen risico in de zorg afschaffen. De totale zorguitgaven moeten in de komende kabinetsperiode met 4,7 miljard euro stijgen. Het GroenLinks-programma zorgt voor een economische groei van 1,9 procent. De werkloosheid zou dalen van 5,5 naar 4,4 procent van de beroepsbevolking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden