De criminaliteit daalt, maar hoe en waarom precies?

Beeld anp

De daling van de criminaliteit is volgens het CBS een mysterie. Toch is er volgens criminologen wel degelijk een verklaring: het is een spel van vraag en aanbod.

Sinds de eeuwwisseling daalt de criminaliteit. In alle categorieën, van woninginbraak tot moord. En in alle westerse landen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), dat gisteren de nieuwste misdaadcijfers publiceerde, heeft er geen goede verklaring voor. Het CBS kan allerlei factoren noemen die van invloed zijn op de misdaadcijfers, maar geen ervan kan de trend verklaren. De dalende criminaliteit blijft een raadsel. 

Maar dat was de stijging, die eraan voorafging, ook. Vanaf 1950 kwam er een flinke stijging in de aantallen moorden, berovingen, inbraken en vernielingen. En die stijging hield lang aan, tot in de jaren negentig. Die golf van criminaliteit was ook niet eenvoudig te verklaren. Sterker: hij markeerde het failliet van een theorie die het tot dan lang had volgehouden: de theorie van de economische nood van de dader.

Broodroof

Willem Bonger, de eerste Nederlandse hoogleraar criminologie was een eeuw geleden de grote pleitbezorger van de gedachte dat misdaad werd gedreven door de beroerde leefomstandigheden van de dader.

Ten bewijs liet hij zien dat in de negentiende eeuw diefstal gelijke tred had gehouden met de broodprijs: als het brood duurder werd, werd er meer gejat en zakte de prijs, dan ook de broodroof. 

Als dat klopt, dan zou een stijging van de welvaart en een eerlijker verdeling daarvan tussen arm en rijk, de misdaad doen dalen. Maar dat is niet wat er gebeurde in het naoorlogse Nederland. Want toen begon een lange periode van welvaartsgroei en nivellering van inkomens. Maar criminaliteit steeg.

De oude theorie kon dat niet verklaren, omdat die vooral aandacht had voor de dader, zegt Jan van Dijk, emeritus-hoogleraar aan de Universiteit Tilburg en criminoloog met wereldfaam. Criminaliteit hangt niet alleen op de behoeften van de dader, maar ook op de gelegenheid die het slachtoffer biedt. En met de naoorlogse welvaartsgroei deed hij steeds meer mooie spullen in de aanbieding. Maar hij wordt de ontvreemding daarvan op een gegeven moment ook zat, zegt Van Dijk, en gaat investeren in betere sloten, alarmsystemen, enzovoorts. “Je ziet dat patroon in alle ontwikkelde landen.”

Misdaad werkt als een economische markt, zij is een spel van vraag en aanbod. Net als op andere markten, maken vragers en aanbieders hun eigen afweging van kosten en baten. En ook deze markt heeft zijn cycli van vraag en aanbod, zegt Van Dijk. Als mensen hun spullen beter zijn gaan beveiligen en ze zien dat de kans op diefstal daalt, dan hebben ze neiging minder uit te geven aan dure alarmsystemen, waardoor de criminaliteit weer kan stijgen. Van Dijk: “Hier in Amsterdam, waar ik woon, worden mensen alweer slordiger met het vastzetten van hun fietsen.”

De huidige dalende trend in misdaadcijfers zal dus ongetwijfeld weer veranderen in een stijging. Want dat is wat markten doen: stijgen, terug naar evenwicht, dalen, terug naar evenwicht. Geen rechte lijnen, maar een cyclisch patroon. 

Veel factoren

Is hiermee het mysterie opgelost en misdaad voorspelbaar geworden? Nee. Er zijn vele factoren van invloed op criminaliteit. Zo is er een verschil tussen het aantal misdaden dat de politie registreert en het aantal misdaden dat mensen ervaren. Of de overheid methadon verstrekt maakt nogal uit voor diefstal door verslaafden. 

Pakkans en strafmaat wegen ook mee in de kosten-batenafweging van de crimineel. Massale montage van startonderbrekers beïnvloedt het aantal autodiefstallen. Mobieltjes zijn makkelijk te stelen. Een vergrijzende bevolking telt wellicht minder criminelen (want die zijn veelal jong en man). Meer vuurwapens leiden, anders dan de Amerikaanse president beweert, tot meer doden. Tieners die binnen blijven met hun smartphone hangen niet op straat met foute vrienden. We hebben een grotere afkeer van geweld dan onze voorouders in de middeleeuwen. Enzovoort.

Talloze factoren doen hun werk op de markt die misdaad heet. Maar wie de ene factor zoekt die de markttrends over decennia verklaren, die gaat hem niet vinden. Het samenspel van al die factoren geeft een onderliggend patroon, dat cyclisch is. En we zitten nu toevallig in de dalende tak.

Lees ook: Afname van de criminaliteit? Vakbonden geloven er niets van

De vakbonden FNV, CNV en de 32 ondernemingsraden van de Nederlandse gevangenissen hebben geen enkel vertrouwen meer in de criminaliteitscijfers waarop de overheid haar beleid baseert.

Lees ook: Aantal jonge verdachten fors gedaald

Verbetering van het contact tussen ouders en kinderen heeft bijgedragen aan de daling van de jeugdcriminaliteit

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden