De creooltjes planten zich goed voort

Dagboek van Hollandse koopman bevat schokkende passages

Eind achttiende eeuw bracht de Amsterdamse koopmanszoon Pieter Groen een bezoek aan de plantage Nooyt Gedacht in Berbice (het tegenwoordige Guyana). Tot zijn schok bleken de Nederlandse plantagehouder en zijn zoon het niet zo nauw te nemen met de zeden. Twee zwarte meisjes sliepen dan weer met de een, dan weer met de ander. Pieter Groen, sprak er schande van. Kon dit bij fatsoenlijke mensen plaatshebben?

Ja dus. En de koopmanszoon uit het moederland was zelf geen haar beter, zo blijkt uit zijn verslag van een reis naar 'de Barbiesjes' (Berbice) en andere plaatsen in de West gedurende de jaren 1792, 1793 en 1794. Hij legde zijn ervaringen vast in zeven schriftjes: zes met alle bestemmingen en bijbehorende indrukken en een 'Apart Journaal' waarin hij verslag deed van al zijn veroveringen. Dat de nu verschenen boekuitgave de titel 'Een Don Juan in de West' draagt, is te danken aan die toegift.

Groen snoefde er lekker op los. Volgens hem konden weinig vrouwen zijn charmes weerstaan. Over het om de vinger winden van een zeventienjarig meisje op Barbados schreef hij: "Na enkele korte gesprekken begrepen we elkaar en Constaninopel werd belegerd."

Al die vrouwen leverden hem niet louter genot op. "Het werk dat ik had om al deze affaires geheim te houden, was me tot een grote last." Want verslag doen kostte ook veel gezwoeg en dan nog had zo'n schriftje zijn beperkingen. "Ik zou er werk aan hebben om de namen van al die vrouwen op te schrijven. Ik zou er een groot formaat boek met veel pagina's voor nodig hebben."

Een groot schrijver was Pieter Groen niet. Maar zijn jeugdige onbesuisdheid maakt zijn reisverslag toch de moeite waard. Juist omdat Groen waarschijnlijk geen grote lezersschare in gedachten had - voor wie hij het opschref blijft onduidelijk - kon hij zo openhartig zijn. Als jongvolwassene had hij bovendien nog wat stormachtigs. Allerlei diplomatieke formuleringen, sociale codes, omfloerst taalgebruik waren niet aan hem besteed. Zelfs een kort bezoek aan de Surinaamse plantage Cuylenburg leverde een sterkte-zwakteanalyse op.

Slechter had hij het nog niet gezien: gebouwen aangevreten door houtluizen, een directeur met discutabele kwaliteiten. Aan de andere kant: "De creolenkindertjes planten zich daar redelijk goed voort."

Groens openhartigheid geeft een onthullend inkijkje in leven en werken in de West eind achttiende eeuw. Als bezorger van 'Een Don Juan in de West' geeft Jacco Hogeweg zowel een beeld van Groen zelf, die nooit een grootse zakencarrière aan zijn reis wist vast te plakken, als van de koloniën in en rond de Caribische Zee in de tijd dat het vooral in Europa flink rommelde.

Een waarschuwing vooraf is op zijn plaats: dit boek had een bijsluiter kunnen hebben of zo'n tv-pictogram dat waarschuwt voor gruwelijkheden. Politieke correcte lezers en bezitters van zwakke magen zullen het moeilijk hebben met Groens verslag. Slaven konden in zijn ogen weinig goed doen. Na een bijna-ongeluk met de boot: "Die stomme negers, die nooit opletten, waren er haast de oorzaak van geweest dat we allemaal waren verdronken." Onverbiddelijk was Groen voor de zwarten op een Surinaamse plantage die nieuw aangevoerde slaven opstoken om weg te lopen. "Als ik daar directeur was, zou ik zulke knapen zeshonderd zweepslagen 's morgens, 's middags en 's avonds laten geven en hen laten insmeren met limoensap, peper, kruiden en dram. Dit is een goed middel tegen ontstekingen, want ik heb er gezien bij wie de wormen helemaal naar buiten kwamen kruipen, omdat ze zo vies waren."

Het weerhield hem er niet van om 'zwartinnen' als hulp en meer in huis te nemen. Soms joeg hij hen met zweepslagen weer weg. Ook een jongen die voor hem meisjes uitzocht, kreeg als het niet naar Groens zin was af en toe 'een muilpeer'.

De conclusie van de reiziger na zijn uitputtende vergelijkend warenonderzoek in de West: "Alle vrouwen hebben dezelfde slechte eigenschappen. Nadat ik alles heb doorkruist, blijf ik erbij dat er niets gaat boven onze blanke, Europese vrouwen gaat. Maar men moet dit ervaren om het verschil goed te zien."

Jacco Hogeweg: Een Don Juan in de West. Het reisverslag van koopmanszoon Pieter Groen (1792-1794). Balans, Amsterdam; 176 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden