Minister Bruno Bruins (Medische Zorg), premier Mark Rutte en Jaap van Dissel (v.l.n.r.) van het RIVM tijdens een persconferentie waarop de nieuwe maatregelen rondom het coronavirus bekend worden gemaakt.

Coronavirus

De corona-communicatie: van nuchter en lacherig naar uitermate serieus

Minister Bruno Bruins (Medische Zorg), premier Mark Rutte en Jaap van Dissel (v.l.n.r.) van het RIVM tijdens een persconferentie waarop de nieuwe maatregelen rondom het coronavirus bekend worden gemaakt.Beeld ANP

De corona-communicatie van de overheid veranderde radicaal afgelopen week. Crisisdeskundige Arjen Boin analyseert.

Van een lacherige premier die een elleboogboks uitdeelt tijdens de schud-geen-handen-aankondiging op maandag, naar een volstrekt serieuze toon tijdens de persconferentie vol verstrekkende maatregelen op donderdag: het was een wereld van verschil. “De luchtige toon is bijgesteld, dat is verstandig”, zegt Arjen Boin, crisisdeskundige en hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur in Leiden.

Verstandig misschien, maar wordt de overheidscommunicatie zo niet ongeloofwaardig?

“Een crisis evolueert altijd, daar hebben mensen tot op zekere hoogte begrip voor. Toch was de toon van maandag misplaatst. Het belangrijkste in crisiscommunicatie is dat je je boodschap consistent communiceert. Dat kon beter. De premier deed wat lacherig over voetzoenen als alternatief voor handen schudden. Daardoor kreeg je niet de indruk dat je met een hele gevaarlijke ziekte te maken hebt. Dinsdag kwamen de autoriteiten in Brabant met de ernstige boodschap dat evenementen werden afgelast. Als je de afgelopen dagen internationale kranten las, dan kreeg je de indruk dat zij met een hele andere ziekte te maken hadden dan wij hier. Dan helpt het niet als je tamboereert op de boodschap dat wij zo nuchter zijn, zoals Rutte eerder deed. Want daarmee zeg je impliciet dat anderen hysterisch zijn. En dan daarna toch wel de maatregelen nemen waar wij eerst te nuchter voor waren. Laten we zeggen dat het frame met de persconferentie van donderdag is aangepast ten goede. Het is nu voor iedereen duidelijk wat we moeten doen, en dat we het met z’n allen moeten doen.”

Is dat zo? Mensen gaan boodschappen inslaan en discussiëren volop over de vraag of de scholen niet dicht moeten.

“Duidelijkheid is heel belangrijk in crisiscommunicatie. Mensen snappen bijvoorbeeld niet goed waarom de scholen open blijven: want we mogen toch niet meer in grote groepen bijeenkomen? En in andere landen zijn de scholen wel dicht ... Het is heel verdedigbaar om de scholen open te houden, maar dat moet je wel beter uitleggen. Hetzelfde geldt voor hamsteren. Want Rutte zegt dat we niet hoeven te hamsteren, maar waarom niet? Dat licht hij niet toe. Als je weet dat er geen tekorten in de supermarkten ontstaan, dat er voldoende in de voorraadkamers ligt, dan pas ga je niet sjouwen met twintig pakken vol wc-rollen. Als er sprake is van onzekerheid en onduidelijkheid trekken mensen hun eigen plan.”

De onduidelijkheid zit ook in de dynamiek van het publieke debat. Het RIVM zegt steeds: die deurknop is niet gevaarlijk, want het virus leeft niet lang buiten de mens. Maar in het buitenland verschijnen berichten die dat tegenspreken.

“Ja, hier zit je in het hart van crisiscommunicatie. Want hoe schat je een risico in? Daar zijn verschillende scholen in. Zeg je: pak die deurknop niet vast, want die is mogelijk gevaarlijk? En twee weken later: jongens, het valt toch mee met die deurknop – dat werkt ook niet. Ik begrijp wel waarom het RIVM geen adviezen uitbrengt als er nog niet genoeg wetenschappelijke bewijzen zijn. Dat betekent niet dat het achteraf het beste advies was. Dat is de vloek van crisisleiderschap: je moet beslissingen nemen met 50 procent van de informatie, waarvoor je achteraf over de kolen wordt gehaald.”

Je moet daarbij voorkomen dat je mensen onterecht angst aanjaagt.

“Ja, alleen wat heel duidelijk uit onderzoek blijkt, is dat mensen tijdens crises en rampen helemaal niet zo gauw in paniek raken. Het is de grootste mythe van crisiscommunicatie dat mensen bang worden als je een mogelijk scenario voorspiegelt. Rutte en het RIVM geven niet veel informatie over een volgende coronafase, maar volgens mij moet dat juist wel. Dan weten mensen wat er mogelijk kan gebeuren, waar ze aan toe zijn. Als je dat niet doet, is het alsof je zegt: ik geef je pas een ontruimingsplan als er brand is.”

Heeft u nog tips voor Rutte en het RIVM de komende tijd?

“Het gaat hier om een landelijke crisis die we heel lang niet hebben meegemaakt. Het is belangrijk dat Rutte hier een hele zichtbare rol in speelt. Die crisis is nu van hem. Afgelopen week hoorden we dan weer minister Bruins, dan Rutte, dan het RIVM, de burgemeesters, en dan heb je nog al die experts – daar kunnen mensen geen chocola van maken. Eenhoofdige communicatie is heel belangrijk.

Daarnaast: vermijd het hele frame ‘BV Nederland moet wel blijven draaien’, zoals Jaap van Dissel van het RIVM deze week zei. Daarmee suggereer je dat de gezondheid van mensen toch minder belangrijk is dan de winstcijfers van bedrijven. Rutte zei gelukkig juist duidelijk dat de volksgezondheid de belangrijkste prioriteit heeft. Je moet in tijden van crisis consistent zijn in je communicatie.

Je geloofwaardigheid staat namelijk op het spel. Voor zover ik kan inzien, gaat dat nu goed. Maar je moet het blijven bewaken, in een crisis ben je het zo kwijt. Daarnaast moet je in je communicatie compleet en dominant zijn. Hoe dat moet? Dat ga ik politici niet vertellen, want in verkiezingstijd weten ze dat heel goed.” 

Lees ook: 

De supermarkt schreeuwt dit keer: níet hamsteren!

De Nederlandse supermarkten kampen met lege schappen omdat hun klanten hamsteren. De deskundigen die dit gedrag kunnen verklaren doen het zelf ook.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden