De conclusie na de Europese verkiezingen: welkom in het parlement zonder mening

Koersvaster zal het nieuwe Europees Parlement er niet op worden. Het zal in een zoektocht naar meerderheden soms naar links afbuigen, soms naar rechts, soms naar een middenweg.

Er zijn momenten dat een analist eigenlijk zou moeten concluderen: dit valt niet te analyseren, hier past slechts een niet-begrijpend zwijgen. De Europese verkiezingen van 2019 zouden zomaar in die categorie kunnen vallen. Maar misschien komt dat ook doordat het nieuws en de cijfers nog zo vers zijn.

De uitslagen tot nu toe wijzen op een uiterst grillig beeld, met partijen die winnen in het ene land terwijl hun geestverwanten verliezen in het andere land. Dat was in voorgaande edities ook wel een beetje het geval, maar nu is de totaaluitslag wel heel onoverzichtelijk.

Giswerk

Op de verkiezingsavond in het Europees Parlement, zondag in Brussel, was de stemming moeilijk in een paar woorden te vatten. Zeker, er heerste alom tevredenheid over de gestegen opkomst, een fenomeen dat geheel nieuw is voor dit parlement. Maar de oorzaak? Daarover kunnen de analisten slechts gissen, bij gebrek aan fatsoenlijk onderzoeksmateriaal.

Het parlement zelf zal zeggen dat dit door het spitskandidaten-systeem komt, waardoor de democratische link tussen uitgebrachte stemmen en de benoeming van de voorzitter van de Europese Commissie zou zijn versterkt. Dat argument ging vijf jaar geleden, toen het systeem werd geïntroduceerd, in ieder geval niet op.

Anderen zullen zeggen dat het brexit-drama meer kiezers in beweging heeft gekregen. Helemaal zo gek nog niet, die EU, zou de gedachte daarachter kunnen zijn. Weer anderen kunnen betogen dat de klimaatdiscussie tot een hogere opkomst heeft geleid (kijk naar de winst voor de Groenen), of dat veel kiezers de EU nog even wilden afrekenen op de chaos rond de migratiecrisis van 2015. Wie het weet, mag het zeggen.

En dan de uitslag zelf. De analist zou graag willen concluderen dat de gevestigde partijen knock-out zijn geslagen. Dat is deels waar, als je naar de totaalscore van de christen-democraten en sociaal-democraten kijkt. Die raken volgens de laatste tussenstand 77 van hun 403 zetels kwijt, en daarmee hun meerderheid.

Hier winnen, daar verliezen

Wie vervolgens inzoomt op landenniveau, raakt in de war. In Nederland zorgt de PvdA van Frans Timmermans voor een grote verrassing, en ook in Spanje en Portugal delen de sociaal-democraten de lakens met veel zelfvertrouwen uit. In Italië herstelt de verwante Partito Democratico zich: die krijgt meer stemmen dan regeringspartij Vijfsterrenbeweging, en eindigt als de tweede partij.

Maar in Duitsland en Frankrijk is het huilen met de pet op. De Duitse regeringspartij SPD zakt weg naar een dieptepunt van 15,8 procent (ver achter de ontketende Groenen). De zes PvdA’ers die straks in het Europees Parlement zitten, zullen in hun S&D-groep slechts vier Franse collega’s krijgen. De Parti Socialiste, u weet wel, van François Mitterrand en François Hollande, ligt al een tijdje op apegapen.

Dat zogenaamde verlies van de gevestigde partijen, ten koste van populisten en groenen, is in sommige landen helemaal niet aan de orde. Tenzij je het Griekse radicaal-linkse Syriza al tot de gevestigde orde gaat rekenen, na vele jaren aan de macht. De aloude christen-democratische Nieuwe Democratie, onderdeel van het Brusselse EVP-machtsblok (gevestigder krijg je ze niet), kreeg in Griekenland een derde van de stemmen, tegen 24 procent voor Syriza. En dat in het land dat jarenlang te hoop liep tegen de Brusselse elite, belichaamd door onder meer de EVP. De Syriza-nederlaag is voor premier Tsipras reden om vervroegde verkiezingen uit te schrijven.

Is er een patriottische lente?

Bijzonder lastig te duiden zijn ook de resultaten van de rechts-populisten. Al sinds de zomer van vorig jaar wilden zij ons doen geloven dat ze dat Europees Parlement wel even stormenderhand gingen veroveren. Een nieuwe ‘patriottische lente’ was op komst, nadat een eerdere poging in 2017 was mislukt (bij de landelijke verkiezingen in Nederland en Frankrijk).

De vroegere campagneleider van Donald Trump, Steve Bannon, trok naar Europa in een poging om de versnipperde rechts-populistische krachten in al die landen te bundelen. Bannon omschreef de Europese verkiezingen als ‘de eerste continent-brede krachtmeting tussen het populisme en de partij van Davos’, verwijzend naar de Zwitserse wintersportplaats waar jaarlijks de internationale elite bij elkaar schurkt.

Van Bannon is weinig meer vernomen, maar de Italiaanse Lega-leider Matteo Salvini groeide wel uit tot het boegbeeld van de nationalistische anti-elite- en antimigratiebeweging. Samen met de partijen van onder anderen Marine Le Pen en Geert Wilders zou die groepering zomaar de op een na grootste kunnen worden, riepen zij rond.

Dat valt tegen. Salvini behaalt in eigen land wel een monsterzege, met ruim 34 procent. Ook Le Pen is de grootste in Frankrijk, met 23,3 procent (iets minder dan vijf jaar geleden). Een andere populistische klapper maakt de Brexit Party van Nigel Farage (31,7 procent), al zit die niet in Salvini’s groep. Al met al drie imposante scores in drie van de grootste EU-landen - tien jaar geleden zou menigeen er enorm van zijn geschrokken, inmiddels is het bijna normaal.

Maar tegenover dat succes staan grote nederlagen in andere landen. In Nederland is de PVV gedegradeerd tot een dwerg, met 3,5 procent - weliswaar ten gunste van Forum voor Democratie, maar ook daarvan werd meer verwacht. In Oostenrijk betaalt de FPÖ de prijs voor ‘Ibiza-gate’. In Duitsland komt Alternative für Deutschland niet verder dan 11 procent. De Deense Volkspartij verliest twee van haar drie zetels.

Alles bij elkaar boeken de rechts-populisten winst, maar lang niet zo veel als velen hadden verwacht danwel gevreesd, en lang niet genoeg om de pro-EU-partijen in het Europees Parlement slapeloze nachten te bezorgen.

Klappen voor links

De links-populisten verliezen verrassend veel terrein. De Socialistische Partij verdwijnt geheel uit het parlement, na de omstreden anti-Timmermans-campagne. Maar als je naar gelijkgezinde partijen kijkt, was dat Hans Brusselmans-filmpje misschien niet eens nodig geweest om de SP weg te vagen. Behalve Syriza in Griekenland kan ook Podemos in Spanje geen potten meer breken. De groepering ‘Verenigd Links’, die je op het eerste gezicht het meest zou associëren met de gele hesjes-beweging, gaat van 52 naar 39 zetels. Eén daarvan is zo goed als zeker voor de Partij voor de Dieren.

De Groenen vieren feest, maar ook hun verrassend grote winst (van 52 naar 69 zetels) kan moeilijk worden gezien als een ‘groene golf’ die over heel Europa spoelt en het klimaatbeleid opeens zal doen kantelen. In het grootste EU-land Duitsland is de zege enorm (van 10,7 naar 20,5 procent, goed voor 21 Europarlementariërs) en ook in Frankrijk, Ierland, Finland en Luxemburg was de tweede of de derde partij groen. In België zijn het Vlaamse Groen en het Waalse Ecolo samen groter dan de Vlaams-nationalistische N-VA.

Daar tegenover staat een nagenoeg totale afwezigheid in veel Oost- en Zuid-Europese landen, waardoor de Europese Groenen wat zetelaantal betreft nog steeds niet boven de 10 procent uitkomen. Bovendien raken ze na de beoogde brexit weer 11 zetels kwijt.

Over brexit gesproken: ook de Britse uitslag is een paradox. Farage’s Brexit Party is weliswaar verreweg de grootste, maar als je naar de hele uitslag kijkt hebben de ‘Remain’-partijen (die de brexit niet zien zitten) meer stemmen gekregen dan de ‘Leave’-kandidaten.

En nu?

Dus, en, maar, want?, zou Kees van Kootens creatie De Allesvrezer zeggen. Conclusie is dat er in Brussel maar weinig partijen en politici zijn die victorie durven kraaien, op de Groenen na, en in iets mindere mate de liberalen, die zich straks versterkt weten met de 21 zetels die de debuterende partij van Emmanuel Macron inbrengt.

De christen-democratische EVP blijft de grootste, maar verliest. “Ik sta hier niet met een overwinningsgevoel”, zei Manfred Weber, de EVP-spitskandidaat voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. Zijn tegenstrever Frans Timmermans van de S&D, eveneens een groot verliezer, zei dat de uitslag aanleiding geeft tot ‘bescheidenheid’.

Voor het parlement als geheel is het nog moeilijk in te schatten welke politieke koers dat gaat varen, en of die koers heel anders zal zijn dan de voorbije jaren. De liberalen, straks 109 zetels sterk, worden gezien als ‘kingmaker’: zijn kunnen meerderheden over rechts of over links maken of breken. Ook de Groenen kunnen de doorslag geven.

Naar verwachting zal het parlement per onderwerp moeten zoeken naar wisselende meerderheden, waardoor stemmingen soms naar rechts afbuigen, soms naar links, soms naar een middenweg. Compromissen zullen door meer dan twee partijen moeten worden gesloten, wat de kans op verwatering vergroot.

Deze verkiezingsuitslag maakt de verleiding groot terug te vallen op cliché-begrippen als ‘de kiezers zijn op drift geraakt’ of ‘het parlement is gefragmenteerd’. Daar denkt politiek filosoof Luuk van Middelaar het zijne van. “Kunnen we stoppen met te zeggen dat het nieuwe Europees Parlement ‘gefragmenteerd’ is?”, tweette hij deze maandagochtend. “Alsof het een ziekte is. Waarom zeggen we niet meer ‘representatief’, ‘meervoudig’ en ‘modern’, omdat kiezers in de hele EU verder keken dan de 20ste-eeuwse links/rechts-assen, naar migratie, identiteit, klimaat en de rechtsstaat? Welkom in 2019!”

Je zou ook kunnen zeggen: welkom in het parlement zonder mening.

Al het nieuws en achtergronden over de Europese verkiezingen leest u terug in ons dossier.

Lees ook: 

Het Europees Parlement zelf is de grote winnaar: opkomst overtreft alle verwachtingen

Sinds 1979 nam de belangstelling voor de Europese verkiezingen steeds gestaag af, nu is daar opeens een forse knik omhoog. 

Bekijk hier hoe uw gemeente heeft gestemd

Benieuwd welke partij de meeste stemmen kreeg in uw gemeente? Op deze kaart kunt u alle uitslagen per gemeente bekijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden