De componist als verlosser

Met een muziekstuk van zeven etmalen wilde componist Skriábin het einde van de wereld aankondigen, aan de voet van de Himalaya. Het is uitgekomen op een concert van tweeënhalf uur, vanavond in De Harmonie in Leeuwarden.

Je kunt als schrijver de droom hebben het boek te schrijven dat alle andere boeken overbodig maakt, behalve de Schrift en het telefoonboek (Gerard Reve). Je kunt een droom hebben over een opera die een kleine dertig uur duurt en handelt over de kosmische strijd tussen goed en kwaad (Karlheinz Stockhausen). Je kunt huilen om de waarheid dat je een groot dichter bent (Kees Ouwens), of zelfs in het diepst van je gedachten denken dat je een god bent (Willem Kloos).

Maar al die kunstenaarsvisioenen verbleken bij het project waaraan de Russische componist Alexander Skriábin (1872-1915) de laatste jaren van zijn leven werkte: een compositie die diende als aankondiging van het einde van de wereld.

Skriábin zag het helemaal voor zich, zo blijkt uit zijn honderden bladzijden tellende filosofische dagboeken. Het werk in kwestie zou ’Mysterium’ gaan heten en het concert dat een einde zou maken aan alle concerten zou plaatsvinden aan de voet van de Himalaya in India.

Het louterende, extatische ’Mysterium’ zou zeven etmalen gaan duren en na het slotakkoord zou de wereld oplossen in gelukzaligheid.

Skriábin had zelfs vrij gedetailleerde ideeën over het verloop van het laatste concert aller tijden. Aan wolken opgehangen klokken zouden het begin inluiden. De zonsopgangen zouden dienen als preludes, de zonsondergangen als coda’s bij Skriábins muziek, die behalve geluid ook reuk, geur en kleur moest omvatten.

In zijn dagboeken schreef de componist: „Er zal geen enkele toeschouwer zijn, iedereen is deelnemer. Het werk vraagt om bijzondere mensen, bijzondere kunstenaars en een compleet nieuwe cultuur. De uitvoerenden bestaan uit een orkest, een groot gemengd koor, een instrument met visuele effecten, dansers, een processie, wierook en ritmische declamatie van teksten. De choreografie bestaat uit vluchtige blikken, oogbewegingen, handaanrakingen, geuren van aangename parfums alsmede van scherpe rook. De kathedraal waarin het allemaal plaatsvindt, bestaat niet uit één soort steen, maar verandert voortdurend mee met de sfeer en de beweging van het mysterium. Dat gebeurt door licht- en misteffecten, die de architectonische contouren steeds opnieuw veranderen.”

Skriábin was niet alleen god in het diepst van zijn gedachten. Als een echte romanticus geloofde hij in de magische krachten van de kunst en zag hij zichzelf door zijn muziek als een soort verlosser. „Ik ben God”, schreef hij in de al eerder genoemde dagboeken. En daarmee ging hij een flinke stap verder dan de Nederlandse dichter Willem Kloos.

Skriábins hang naar mystiek kwam niet uit de lucht vallen. Aanvankelijk beïnvloed door Nietzsche, raakte hij rond 1905 onder de invloed van de theosofische ideeën van de roemruchte Madame Blavatsky. De componist omarmde de theosofie als het kader voor zijn eigen denkbeelden over de spirituele verheffing van de mensheid. Werken uit die periode, zoals ’Poème de l‘extase’ en ’Prometheus’, zijn ontstaan vanuit het idee dat muziek een brug is om de mystieke extase te bereiken.

Skriábin bouwde zijn stukken niet alleen op rondom een ’mystiek akkoord’ (voor de liefhebbers: c-fis- bes-e-a-d), hij verbond zijn klanken ook aan kleuren die hij in zijn partituren met behulp van lichtplannen had voorgeschreven. Binnen dat esoterische, alomvattende gedachtegoed paste ook ’Mysterium’, ’een grandioze religieuze synthese van alle kunsten die de geboorte van een nieuwe wereld aankondigt.’

Skriábin heeft het werk nooit kunnen voltooien. Door de tussenkomst van de Eerste Wereldoorlog (een heel wat prozaïscher armageddon dan Skriábin in gedachten had) werd zelfs de tempel in de Himalaya nooit gebouwd.

Na zijn dood liet de componist 72 pagina’s na, met schetsen voor wat hij de ’Voorbereidende Handeling’ noemde: de muzikale inleiding voor het eigenlijke ’Mysterium’.

Het kostte Skriábins landgenoot Alexander Nemkin (1936-1999) maar liefst 26 jaar om daaruit een driedelig werk voor piano, orgel, sopraan, gemengd koor en groot orkest te brouwen. Tijdsduur: tweeënhalf uur, een fractie van het ritueel dat Skriábin oorspronkelijk in gedachten had.

Vandaag is Nemkins voltooiing van Skriábins ’Voorbereidende Handeling’ voor het eerst in Nederland te horen bij het Noord Nederlands Orkest (NNO) onder leiding van chef-dirigent Michel Tabachnik. Een reuzenonderneming, die wel wat doet denken aan de ’Universe Symphony’ van Charles Ives, die in het vorige concert in deze serie ’Grenzeloze genieën’ ook haar Nederlandse première beleefde.

Bedenker achter de gedurfde programma’s van het NNO is artistiek manager Marcel Mandos. Over het laatste concert in deze serie zegt hij: „Al deze werken gingen over de Grote Vragen – het ontstaan van de aarde, het einde der tijden. Dat gold voor ’Dümmerschein’ van Iannis Xenakis en voor de ’Universe Symphony’ van Charles Ives, maar ook voor de ’Schöpfung’ van Joseph Haydn. De opening van dat werk met al zijn dissonanten was voor zijn tijdgenoten een schok.

„Skriábin hoort zeker in dat rijtje thuis. Al was het maar omdat hij dacht dat na de uitvoering van zijn ’Mysterium’ de wereld zou ophouden te bestaan. Hij zag zichzelf als schepper en de kunst als religie. Kunstenaars zijn volgens hem een spiegel van de maatschappij waarin ze leven. Daar moet je open voor staan, als publiek maar ook als programmeur. Ik ben het met Skriábin eens dat je het hemelse moet kunnen ervaren door de kracht van de muziek.’’

Noord Nederlands Orkest olv Michel Tabachnik, met als solisten Susan Narucki (sopraan) en HÃ¥kon Austbü (piano): Skriábin: L’Action Préalable. Vanavond in De Harmonie in Leeuwarden, morgen in De Oosterpoort in Groningen. Aanvang 19.30 uur.

Informatie te vinden op internet: www.noordnederlandsorkest.nl, of via tel. 050-3695800.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden