De chloorkip, en andere TTIP-ongemakken

Demonstranten tegen het vrijhandelsverdrag TTIP 'behandelen' een chloorkip in München. Beeld afp

Maandag onderhandelen, voor de elfde keer, de Europeanen en Amerikanen over het vrijhandelsverdrag TTIP. De ongerustheid, boosheid en angst groeien in Nederland. Wat zijn de argumenten van de tegenstanders?

"Ik heb dat verhaal van die chloorkip zelf ook gebruikt", zegt Bas Eickhout, Europarlementariër voor GroenLinks. De onfortuinlijke Amerikaanse kip, die na haar dood in de slachterij door een chloorbadje wordt gehaald om haar van alle mogelijke ziektekiemen te ontdoen, staat symbool voor wat er mis is met TTIP. Want de Amerikanen mogen zo'n in chloor gedrenkt stuk vlees willen eten, wij Europeanen willen dat dus niet. Is een kip gezond, dan belandt ze op ons bord, is een kip ziek, dan wordt ze vernietigd. Zo doen wij dat.

Maar TTIP gaat uit van het principe dat wat goed genoeg is voor een Texaan, ook goed genoeg is voor een Fransman. En andersom. De grootste winst van het vrijhandelsverdrag, en dus het belangrijkste doel van de Amerikaanse en Europese onderhandelaars, is dat beide blokken elkaars standaarden accepteren. Al die verschillende regels en toelatingseisen aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zorgen nu voor veel papierwerk en oponthoud, is de gedachte.

Het geld dat bedrijven daaraan kwijt zijn, kunnen ze nuttiger besteden. Om te investeren in nieuwe producten en zo nieuwe markten aan te boren, waardoor ze ook weer nieuwe werknemers nodig hebben. Gevolg: meer handel, meer banen, meer welvaart.

"Het idee 'vrijhandel is goed' is heel krachtig. Ik had een ingang nodig om duidelijk te maken dat vrijhandel het walhalla niet is", zegt Eickhout. "Die chloorkip was daarin instrumenteel." Want probeer maar eens een debat aan te slingeren als je alleen de afkortingen 'TTIP' en 'ISDS' tot je beschikking hebt, aldus de Europarlementariër.

Gouden standaard
En de kip sloeg aan. Meer dan het paard van Troje - ook gebruikt om het verzet tegen TTIP een symbool te geven - maakte het vooruitzicht van chloorvlees tussen de kiezen dat mensen zich in het vrijhandelsverdrag gingen verdiepen. En dat Eickhout het in zaaltjes in het land nu ook over een ingewikkelde kwestie als ISDS kan hebben, de omstreden investeerdersbescherming die in het verdrag moet komen.

Tegenwoordig mijdt hij de kip. Voorstanders van TTIP hebben haar gekaapt. "Minister Ploumen van buitenlandse handel zegt steeds dat die chloorkip er hier niet in komt. En dat geloof ik ook wel. Na alle gedoe komt er vast een zinnetje in TTIP dat de chloorkip uitsluit."

Deelnemers tijdens een grote demonstratie tegen het omstreden handelsverdrag TTIP. Beeld anp

Campagneleider Geert Ritsema van Milieudefensie is er niet gerust op. "Waar is de garantie?" Hij gelooft Ploumen niet als ze zegt dat TTIP een 'gouden standaard' zet; dat de beste regels van beide zijden van de oceaan zullen gaan gelden. "Dat is zo naïef. TTIP zorgt ervoor dat juist de slechtste normen de standaard worden."

Nu zijn de resultaten van de eerste tien onderhandelingsronden geheim. De Europese Commissie heeft haar inzet weliswaar online gezet, maar wat de Amerikanen willen en welke compromissen er op tafel liggen, weten alleen de onderhandelaars. Wat maakt Ritsema er zo zeker van dat de slechtste normen zullen zegevieren?

Het 'trackrecord van eerdere handelsverdragen', zegt hij. Het handelsverdrag tussen de VS, Canada en Mexico uit 1994 bijvoorbeeld kostte banen in de VS omdat in Mexico de lonen veel lager zijn en bedrijven dus uitweken. En de staat Quebec heeft nu een claim aan de broek van een Amerikaans bedrijf dat er niet naar schaliegas mag boren. "Bestaande arbeids- en milieuwetten worden ondergraven."

Alternatief
Die claim is mogelijk vanwege het Investor-State Dispute Settlement (ISDS). Die bepaling staat in veel vrijhandelsverdragen en biedt multinationals de kans om via arbitrage, buiten het rechtssysteem van een land om, een overheid aan te klagen als ze vinden dat hun belangen worden geschaad. Een gedrocht, vinden tegenstanders, die vooral in Duitsland en Oostenrijk van zich lieten horen.

Vorige maand kwam Eurocommissaris Cecilia Malmström daarom met een alternatief. Ze stelt een permanent arbitragehof voor dat eigen rechters heeft en de mogelijkheid tot beroep biedt. Als de Amerikanen daarmee akkoord gaan, ziet ISDS er in TTIP dus anders uit dan in eerdere verdragen.

Ritsema is niet onder de indruk. "Die aanpassingen zijn cosmetisch." En dus hangt met TTIP ook Groningen een claim boven het hoofd, zegt hij. Oliebedrijf Exxon, aandeelhouder van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), zal niet schromen om Nederland aan te klagen nu het de gaskraan sneller dichtdraait. "Er zit nog voor tien jaar gas in dat veld. Dat is veel geld. Dat Exxons winstverwachting niet uitkomt, is grond voor een claim."

Ritsema: "Er zit veel emotie in het TTIP-debat. Er zijn mensen die doorschieten, die er complottheorieën op loslaten. Maar eerlijk gezegd vind ik dat veel gewone mensen het beter zien dan onze politici, die gebrainwashed zijn door de propaganda van de industrielobby."

Voorloper
Ook Catelene Passchier, vicevoorzitter van de FNV, prijst haar leden. Die hadden geen chloorkip nodig om zich voor TTIP te interesseren, zegt ze. "Dat woord is hier nooit gevallen. Waar onze leden zich druk over maken is dat hun gouden bergen worden beloofd: werk bijvoorbeeld. Terwijl zij zich afvragen of TTIP niet juist banen kost."

Een terechte vraag, vindt Passchier. Ook al is er nog geen verdragstekst van TTIP, de inzet van de Europese Unie is bekend, er lekt wel eens wat uit en er ligt een kersvers vrijhandelsakkoord met Canada. "Dat geldt als de voorloper van TTIP. We weten in grote lijnen wel wat voor verdrag TTIP moet worden. Voldoende in elk geval om ons zorgen te maken."

En ook om de straat op te gaan en 'die zorgen te delen', zegt Passchier. Nee, de vakbond is niet bezig TTIP te laden met algemene angsten voor globalisering of voor multinationals, zegt Passchier. De FNV is helemaal niet tegen handel.

Ja, natuurlijk staat er ronkende taal op de flyers die de bond uitdeelt op anti-TTIP-bijeenkomsten. Op zo'n briefje passen geen mitsen en maren. "En het is uitermate nuttig dat mensen zich laten horen. Dat Europa dit niet zomaar over iedereen kan uitstrooien. TTIP wordt ervaren als een groot monsterverbond. De ondertoon is dat we allemaal beter worden van meer handel en meer markt. Maar klopt dat nu? Of moet er een betere analyse komen?"

Slechte naam
Bekend is, zegt Passchier, met wat voor partner de EU hier onderhandelt. De VS hebben nooit hun handtekening gezet onder internationale verdragen die bepalen dat iedereen lid mag worden van een vakbond, dat er collectief over lonen mag worden onderhandeld, dat arbeidsomstandigheden worden beschermd. "Amerika heeft een slechte naam. Nu kun je zeggen: dat is niet prettig voor de Amerikanen, maar wat is het Europese belang? Als de vakbonden het daar zo moeilijk hebben, zullen de lonen daar een stuk lager liggen. Dus concurreren we niet op gelijke voet."

Ook nu vestigen bedrijven zich al op plekken waar ze geen last hebben van vakbonden of beperkende regels, zegt Passchier. Ook Europese bedrijven. Als TTIP daar niet expliciet paal en perk aan stelt, wordt zo'n verplaatsing alleen maar makkelijker.

Deelnemers van de demonstratie tegen TTIP in Amsterdam vorige week zaterdag. Beeld anp

Minister Ploumen deelt die vrees, zegt Passchier. Zij vroeg de Sociaal-Economische Raad, het polderoverleg waarin Passchier namens de FNV plaatsheeft, dit voorjaar om advies uit te brengen over waarborging van arbeidsnormen in TTIP. Een hele kluif, zegt Passchier. Ze weet nog niet of het werkgevers, werknemers en kroonleden wel lukt om daar binnen de Ser uit te komen.

Nog zo'n rotnaam
Dankzij de chloorkip wordt er over ISDS nu volop gediscussieerd. Maar de Europarlementariër, de campagneleider en de bestuurder zouden graag zien dat er nog een heikel punt over de tong gaat. Met ook al zo'n rotnaam: de regulatory cooperation body of ook wel regulatory board. Vrij vertaald de regelraad.

Als TTIP er ligt en beide handelsblokken elkaars standaarden erkennen, dan komt er zo'n raad, waarschuwen ze. Die zorgt ervoor dat nieuwe regels eerst onderling worden afgestemd voordat ze ter beoordeling aan parlementen worden voorgelegd.

"Technische afstemming noemt men dat", zegt Eickhout. Maar waar eindigt techniek en waar begint politiek, vraagt hij zich af. Neem auto's. Die zijn even veilig in de VS als in de EU. Tenminste, dat is het verhaal, zegt Eickhout. En inderdaad, als er twee frontaal op elkaar botsen klopt dat. Maar een Amerikaanse auto die een voetganger aanrijdt, brengt veel meer leed toe omdat de motorkap niet hoeft te kreukelen zoals een Europeaan. "Is dat techniek? Nee daar zit een politieke filosofie achter."

En wie bevolkt die raad die nieuwe regels afstemt? Ambtenaren, vertegenwoordigers van belangenorganisaties en van het bedrijfsleven. Eickhout: "Maar ik voorzie een ambtenarentekort. Dat kun je uittellen. De dossiers waar die raad zich over buigt, zullen heel sectorgericht zijn. De ene keer gaat het over auto's, de volgende keer over landbouw. Europa kan niet steeds een blik gespecialiseerde ambtenaren opentrekken."

En dus domineert in dit overleg het bedrijfsleven, denkt Eickhout en beide anderen met hem.

"Leren we dan niets van onze geschiedenis? De interne markt binnen de EU had veel grotere gevolgen dan we dachten. Die vroeg om gezamenlijke wetgeving en politieke integratie. Daar zitten we middenin. Er is nog altijd veel kritiek op het democratische gehalte van de EU. Dat is een grote kwetsbaarheid; ik vraag me eerlijk gezegd wel eens af waar dat heengaat. En dan tuigen we nu een transatlantische interne markt op."

Toegegeven, ook nu in Brussel is het bedrijfsleven al heel machtig, zegt Eickhout. Maar politiek tegenwerk bieden, dat lukt nu nog wel. "Het is in ieder geval nog een wedstrijd. Ik weet niet of ik zo'n regulatory board als Europarlementariër in de gaten kan houden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden