De charmante liberaal versus de populist die Frankrijk wakkerschudt

Marine Le Pen en Emmanuel Macron. Beeld AFP

Morgen kunnen de Fransen kiezen tussen de liberale Macron en de rechts-populistische Le Pen. Een keus tussen twee uitersten die in het voordeel van Macron lijkt uit te pakken.

Macron wil de linkse, mentale ketenen afschudden

Van Macron is gezegd dat als hij alle kiezers had ontmoet voor de eerste ronde van 23 april, hij zeker direct met 100 procent van de stemmen zou zijn gekozen. Want Emmanuel, zo beweert een van zijn vrienden, is de beste handenschudder van het noordelijk halfrond.

Volgens sommigen gaat er achter die handdruk en zijn doordringende blauwe ogen alleen ambitie schuil. “In het echte leven zullen die fijne trekken en welbespraaktheid een bedwelmend effect hebben”, noteerde de journalist Vincent Castagno. “Maar voor de tv word je ongemakkelijk van een persoonlijkheid als hij, je voelt dat het allemaal niet echt is.”

Een nepper, Macron? Tijdens een kort bezoek aan Nederland in de zomer van 2015 zag ik vooral een man die urenlang onvermoeibaar geïnteresseerd was in alles en iedereen. Zoveel energie en enthousiasme is moeilijk te veinzen. Macron genoot van een broodjeslunch in de kantine van Fokker in Papendrecht en welkomsttoespraken die in hoekig Engels werden voorgelezen. Fantastisch, vond hij de rondleiding in het Mauritshuis voor zijn overleg met ‘mon grand ami Henk’ Kamp.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld AFP

Pragmatisme

In de auto onderweg naar Utrecht praatte hij over een essay van de Bulgaarse literatuurcriticus Tzvetan Todorov over de Nederlandse schilderkunst dat hij net had gelezen. Vandaar begon hij aan een uiteenzetting over de voordelen van het Nederlandse pragmatisme en de directe manier van communiceren. Bijna een volmaakte tegenstelling, meende hij, met de Franse afstandelijkheid en neiging de dingen ingewikkeld te maken.

Na een lang betoog over de redenen waarom Griekenland in de eurozone moest blijven - op dat moment was er een zoveelste Griekse crisis - wilde hij weten weten uit welk deel van Nederland ik afkomstig was. Een voormalige textielstad in de oostelijke grensstreek. ‘Net als Henk!’, riep hij uit. Hij vertelde over Amiens, de stad waar hij opgroeide als zoon van een artsenpaar, ook een voormalige textielstad.

Wie jong (39), briljant en zelfverzekerd is, kan rekenen op weerstand, agressie zelfs. Macron studeerde filosofie, schijnt uitstekend piano te spelen en groeide in recordtijd uit tot een uitstekende debater. Wat het in zijn geval nog moeilijker maakt is dat hij liberale overtuigingen heeft over de economie en dat hij bijna vier jaar werkte bij een zakenbank, Rothschild & Co. In Frankrijk heb je dan een heel erg groot probleem. Liberaal is een scheldwoord en ‘bank’ is synoniem voor alles wat vies en voos is: geld, winst, ongelijkheid.

De aanhang van Macron is aanzienlijk. Maar een waarschijnlijk nog grotere groep verwerpt hem als een dienaar van het internationale grootkapitaal. Vandaar de gewetensnood van veel linkse kiezers. Ze haten extreem-rechts, maar willen niet op een kapitalist stemmen. Ni patrie ni patron! (Geen vaderland, geen baas) zo stond er op een spandoek dat tijdens een demonstratie van scholieren werd meegedragen.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld AFP

Humanitaire waarden

Velen zullen het dilemma oplossen door zondag thuis te blijven of een blanco biljet in de bus achter te laten. De niet-stemmers zijn vaak aardig, hoogopgeleid en ze hechten aan openheid, diversiteit en groene energie. “Er is meer in het leven dan alleen economie”, zo legde een wijnmaakster in de Loire-vallei mij deze week uit. Omdat “humanitaire waarden belangrijker zijn dan geld” had ze op de extreem-linkse leider Jean-Luc Mélenchon gestemd.

De gedachte dat werk de vijand is van het echte leven, dat een werkgever een personage is dat je zoveel mogelijk moet bestrijden, lijkt onuitroeibaar in de Franse cultuur. Elke poging om de concurrentiepositie van het bedrijfsleven te verbeteren wordt massaal opgevat als een ontoelaatbare knieval voor het ‘patronat’. Daarom was Parijs vorig jaar maandenlang het toneel van hysterische, uiteindelijk meestal gewelddadige protesten tegen bescheiden wijzigingen van het arbeidsrecht die werkgevers iets meer lucht moeten geven.

In de auto merkte Macron op dat de Franse ‘passie voor gelijkheid’ in feite jaloezie verhult. Daarom had hij jongeren aangemoedigd miljardair te worden, omdat Frankrijk wel een Zuckerberg of Gates kan gebruiken. “Een heel bewuste provocatie”, gaf hij toe. “In Frankrijk houden we niet van wie mislukt. Maar als iemand slaagt, is dat ook een probleem. Wat hebben we aan die mentaliteit? Ik wil dat veranderen, ik wil dat mensen proberen het beste uit zichzelf te halen door te ondernemen. Omdat het een weg is naar emancipatie.”

Straks zit Macron hoogstwaarschijnlijk in het Elysée. Hij heeft plannen om het bedrijven makkelijker te maken hun personeel langer te laten werken en de hoogte van ontslagvergoedingen te beperken. Hij moet ook bezuinigen. En dus zullen de straten zich weldra opnieuw vullen met traangaswolken.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld EPA

Buitengewone prestatie

Wat de uitkomst van deze krachtmeting ook is, of hij nu vastloopt als president of het land weet te bevrijden van zijn mentale ketenen, Macron heeft nu al een buitengewone prestatie geleverd. Drie jaar geleden kende vrijwel niemand hem, hij was toen de adjunct-secretaris-generaal van president Hollande. Vanuit het niets bouwde hij een eigen beweging op, En Marche! Maandenlang werd zijn ondergang voorspeld, de ballon zou leeglopen.

Zwakke kanten heeft Macron ook, zoals een zekere lichtzinnigheid als het gaat om een hypergevoelig thema als de Franse indentiteit. In de stoel van De Gaulle, Pompidou en Mitterrand zit straks misschien iemand die beweerde dat er geen Franse cultuur bestaat.

En dat En Marche! wordt afgekort met EM duidt op een zekere ijdelheid. Net als zijn bezoek aan Orléans vorig jaar om Jeanne d’Arc te herdenken. Een manier om het monopolie van het Front National op dit symbool te betwisten, maar ook om duidelijk te maken dat hij zichzelf ziet als de redder van Frankrijk.

Presidentsverkiezingen in Frankrijk moedigen grootheidswaan aan, het is niet te hopen dat Macron in die val trapt.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld AFP

Le Pen wint alleen als ‘de voorzienigheid ingrijpt’

Zo ben ik!’ staat op de folder in de vorm van een glossy die Marine Le Pen liet verspreiden. ‘U kent mij eigenlijk maar een beetje, of slecht’, schrijft ze in het document. Le Pen geeft toe dat het aan haar zelf ligt dat zij voor het grote publiek een onbekende is gebleven. Zij heeft altijd streng gewaakt over wat we wel en niet van haar mochten weten. Niemand die kan zeggen hoe haar kinderen - Jehanne, Mathilde en Louis - eruitzien. Ze staan nooit in de Paris Match zoals de kinderen van andere Franse politici.

Uit een tien jaar geleden verschenen autobiografie wordt duidelijk dat haar jeugd op het kasteeltje - of eigenlijk groot uitgevallen herenhuis - Montretout bij Parijs in veel opzichten een ramp geweest moet zijn. Er waren pesterijen op school, zelfs leraren die haar uitlegden hoe fout haar vader was. 

Maar waarom zou je als dochter van Le Pen zijn werk willen voortzetten? Het wordt niet echt duidelijk. De verklaring die zij geeft bevredigt niet erg. Het komt neer op: van de naam Le Pen kom je toch nooit af, het is beter om dat te accepteren en er dan vervolgens ook helemaal voor te gaan.

Afgelopen weekend heeft zij haar vader hoe dan ook overtroffen. Zij zal niet gekozen worden tenzij, zei ze zelf gisteren, ‘de voorzienigheid ingrijpt’. Maar het systeem, om in haar jargon te blijven, zal hierna niet opgelucht adem kunnen halen zoals gebeurde in 2002 toen Jean-Marie met 80 tegen 20 procent werd verslagen door Jacques Chirac.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld AFP

Populistische beweging

Marine is er in geslaagd de partij van 2011 te veranderen van een extreem-rechtse protestpartij in een brede populistische beweging. Zij staat in de finale van deze présidentielles terwijl de traditionele regeringspartijen in een mogelijk dodelijke crisis verkeren.

Een rel over de holocaustontkenning rond haar tijdelijke plaatsvervanger als partijvoorzitter wees er vorige week op dat het werk nog niet helemaal af is. Maar uiteindelijk weet iedereen dat het Front in de versie van Marine geen racisme en Jodenhaat accepteert. Het was de reden voor een veelbesproken breuk met haar vader die nooit erg kritisch was op wie zich bij hem meldde.

Onlangs sloot Marine een overeenkomst met een gaullistische dissident van klassiek rechts, Nicolas Dupont-Aignan. ‘NDA’ staat bekend als een keurige man, en hij is waarschijnlijk niet de laatste die de stap richting Le Pen durft te zetten.

Daarbij heeft het discours van de partij, uitgedokterd met haar grote steun en toeverlaat in de partij, Florian Philippot, een geweldig potentieel. Philippot bedacht een lijn die zich verzet tegen de EU, tegen de euro, tegen open grenzen, tegen een vrij verkeer van personen (immigratie) en goederen (concurrentie). In het idee van het soevereinisme, waarbij Frankrijk weer heer en meester is over de eigen grenzen, kan waarschijnlijk een meerderheid van de kiezers zich vinden. Het is nu alleen verdeeld. Soevereinisten stemmen op Le Pen, de extreem-linkse tribuun Jean-Luc Mélenchon, Dupont-Aignan en je vindt ze hier en daar ook bij nog bij François Fillon.

Verschillende analisten - Jérôme Fourquet van opiniepeiler Ifop bijvoorbeeld of de sociaal-geograaf Christophe Guilluy - sluiten niet uit dat de komende jaren een ander opstaat die al deze bloedgroepen verenigt. Misschien is dat wel Marine’s nichtje Marion Maréchal Le Pen, een conservatief-katholieke uitvoering van haar tante die weinig op heeft met de kerk.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld AP

Koude douche

Er zijn dus redenen om te hopen voor het Front National, ook al moet het rampzalige optreden van Marine tijdens het grote tv-debat met Macron woensdag een koude douche zijn geweest. Tot het debat gaf zij de toon aan, bepaalde het gesprek van de dag. Macron was in het defensief en kon alleen maar uitleggen dat ‘Frankrijk beter verdient dan Le Pen’. Een zwaktebod, want wat was er eigenlijk zo goed aan zíjn programma?

Maar de grote klap bleef uit. Zelfs Jean-Marie vond het slecht. ‘Veel te veel persoonlijke aanvallen’, bromde de 88-jarige oprichter van het Front. Het regende boze reacties van partijgangers. Niemand had verwacht dat Marine zou kiezen voor een totale oorlog.

Het was inderdaad niet om aan te zien. Alsof Marine Le Pen een zaal aanhangers toesprak, zoveel hatelijkheden stortte ze uit over haar tegenstander die weinig moeite had haar potsierlijke aanvallen onschadelijk te maken. Maar na het debat zullen veel kiezers vinden dat zij inderdaad beter verdienen. Haar ruwe pogingen om het ‘marketingproduct’ Macron van zijn stuk te brengen schaadt misschien al het normaliseringswerk van de laatste jaren.

Geen moment leek het erop dat Le Pen zwevende kiezers ervan wilde overtuigen dat het landsbestuur bij haar in serieuze, veilige handen is.

Macron vroeg zij zelfs te reageren op een gerucht dat hij een rekening heeft op de Bahama’s. Le Pen had nog geluk dat Macron niet Joods is. Anders had de kern van haar boodschap - Macron is een agent van het grenzeloze, gefinancialiseerde roofkapitalisme dat Franse banen vernietigt - makkelijk voor anti-semitisme kunnen doorgaan.

Zelf zegt zij dat ze dat ze de Fransen wakker heeft willen schudden. De geschokte reacties van de elite, ‘al die bepoederde markiezen’, nam zij niet serieus. Toch kan zij onmogelijk tevreden zijn over haar optreden waarin ze kennelijk de ‘Trump-kaart’ heeft willen spelen. De laatste dagen was sprake van een trend in haar voordeel, een score van meer dan veertig procent leek er wel in te zitten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden