De campagne heeft duidelijk gemaakt dat Frankrijk hopeloos verdeeld is

V.l.n.r. Francois Fillon, Benoit Hamon, Marine Le Pen, Emmanuel Macron en Jean-Luc Melenchon.Beeld REUTERS

Fillon leek de presidentskandidaat om in de tweede ronde Le Pen te verslaan. Nu is dat lang niet zeker.

Aan een turbulente campagne vol krankzinnige wendingen is een eind gekomen. Klokslag middernacht ging in Frankrijk de verplichte radiostilte rond de presidentsverkiezingen in. Politici, peilbureaus en Franse media moeten dit weekend zwijgen over de verkiezingen. Tot morgenavond 20 uur, na het sluiten van de stemlokalen: dan verschijnen de eerste exitpolls.

Wie de curves van de peilingen bekijkt, ziet direct dat de campagne allesbehalve saai was. Geen vlakke parallelle lijntjes, maar een grillig patroon vol klimmers en dalers, dieptepunten en pieken.

Tekst loopt door onder afbeelding

Peilingen in Frankrijk.Beeld Trouw

De reeks verrassingen begon al in november. De Republikein Fillon, een Conservatieve hardliner, won - tegen de voorspellingen in - de centrumrechtse voorverkiezingen van zijn gematigde rivaal Alain Juppé. Zoals de grafiek laat zien, torende Fillon daarna samen met de rechts-populiste Marine Le Pen hoog boven alle overige concurrenten uit. Het leek er daarom sterk op dat deze twee tegen elkaar zouden uitkomen in de eindronde op 7 mei. Vanwege de grote weerzin van veel kiezers tegen le Pen zou Fillon dan zeker winnen.

Maar de gedoodverfde winnaar begon in te zakken. En toen kwam het satirische blad Le Canard enchaîné in januari ook nog met de onthulling over de lucratieve spookbaantjes die Fillon aan zijn echtgenote en kinderen zou hebben gegeven. Weer verloor hij enkele procenten. Toch stortte hij - ook weer tegen alle analyses in - niet totaal in. Sterker, gezien de onzekerheidsmarge van enkele procenten kan hij best nog winnen.

Vechten voor de eerste plek

Dat geldt te meer omdat de andere grote favoriet, Le Pen, de laatste weken ook daalt. Zij heeft iets te hard gehamerd op een Frans vertrek uit de euro en de Europese Unie. Brussel is weliswaar impopulair in Frankrijk, maar veel Fransen zijn er huiverig voor de euro kwijt te raken. Met felle aanklachten tegen immigratie en jihadisme hoopte Le Pen de afgelopen dagen de schade te herstellen.

Ze aast nog steeds op de eerste plaats morgen in de eerste ronde, maar daar staat sinds geruime tijd die andere grote verrassing uit de campagne: de sociaal-liberale Emmanuel Macron, die al maanden gestaag klimt. Macron werkte kort als minister onder de weinig geliefde president Hollande. Velen dachten dat hij daarom gold als 'besmet', maar kennelijk brak hij op tijd met de president. Macron, de hoop van progressief Frankrijk, plukt als centrumkandidaat links en rechts kiezers weg. Hij voedt zich met ontevreden liberale oud-aanhangers van Hollande's ingestorte sociaal-democratische Parti Socialiste, die vinden dat Frankrijk eindelijk de arbeidsmarkt grondig moet hervormen. PS-afhakers met meer socialistische neigingen zoeken hun heil liever bij de links-radicale Jean-Luc Mélenchon, die ook zeer onverwacht is doorgebroken.

Als laatste turbulentie in de campagne volgde donderdagavond nog de aanslag op de Champs-Élysées. De door IS opgeëiste schietpartij kostte één politieagent het leven; ook de dader werd gedood. Vanwege de Franse radiostilte valt tussentijds niet meer te peilen wat de aanslag doet met de voorkeur van de kiezers. Maar vooral Le Pen en Fillon, die het felste beleid willen tegen terreurverdachten, zouden er baat bij kunnen hebben.

Politieke uitbuiting

De terreurdaad heeft op de valreep geleid tot stevig politiek geknetter. Le Pen herhaalde gisteren provocatief haar stelling dat de regering afgelopen jaren niets heeft gedaan tegen terreur. Er volgde een woedende reactie van de sociaal-democratische premier Bernard Cazeneuve, die zei dat de regering wel degelijk bovenop de dreiging zit.

Hij beschuldigde Le Pen ervan dat ze de aanslag politiek uitbuitte en herinnerde haar eraan dat ze de afgelopen jaren diverse nuttige anti-terreurmaatregelen had weggestemd.

Welke invloed dit venijnige staartje ook krijgt, de campagne heeft duidelijk gemaakt dat Frankrijk op dit moment hopeloos verdeeld is. De helft van de Fransen lijkt morgen te stemmen voor een nationalistische protectionist (Le Pen of Mélenchon), de andere helft voor een verdediger van de Europese vrije markt (Macron of Fillon). Ook op immigratie en asiel zijn de scheidslijnen diep, evenals op de morele vraagstukken euthanasie, ivf voor lesbische stellen en de terugkeer van de nationale trots in het geschiedenisonderwijs.

De peilingen zitten er vast naast, al was het maar omdat een derde van de stemmers nog twijfelt. Maar welke twee kandidaten er ook doorgaan naar de tweede ronde, de scherpe polarisatie garandeert dat een grote groep kiezers zich straks in de kou zal voelen staan.

De vijf belangrijkste kandidaten

Emmanuel Macron.Beeld EPA

Emmanuel Macron (39)

De snelle opkomst van de politiek relatief onervaren Macron heeft de afgelopen verkiezingscampagne gekleurd. De filosoof en politicoloog doorliep de elitaire bestuurdersopleiding ENA en ging werken als financieel inspecteur. Hij belandde bij de bank Rothschild, waar hij een fortuin vergaarde. In 2011 werd hij politiek adviseur van president Hollande. Die zag zijn talent en benoemde hem in 2014 tot minister van economische zaken. 

Twee jaar later stapte Macron uit het kabinet, ontevreden over de weerstand tegen zijn hervormingen. Hij begon zijn eigen beweging 'En Marche!' (Voorwaarts!) en noemt zichzelf sindsdien niet links en niet rechts. Macron, vaak vergeleken met Tony Blair, staat bekend als pro-Europees. De jongste kandidaat is getrouwd met een 24 jaar oudere lerares Frans die hij als 15-jarige bij theaterles leerde kennen.

Benoît HamonBeeld EPA

Benoît Hamon (49)

Via de Jonge Socialisten en een interne carrière klom Hamon al vroeg naar de top van de sociaal-democratische Parti Socialiste (PS). Hij was er woordvoerder en werkte vanaf 2012 onder president Hollande als staatssecretaris van sociale zaken en als minister van onderwijs. Hij stak niet onder stoelen of banken dat hij Hollande's beleid te liberaal vond. Daarom zette de president hem in 2014 samen met enkele geestverwanten het kabinet uit. Hamon bleef binnen de fractie onrust stoken en protesteren tegen Hollande's streven om de markt te liberaliseren. 

De groep 'frondeurs' (muiters) waar Hamon toe behoorde, maakte het de president vrijwel onmogelijk te regeren. De verdeeldheid leidde tot een verlamming binnen de PS. Dat viel slecht bij de kiezers, die de partij nu dreigen af te straffen met de laagste score uit haar geschiedenis. Hamon, een fervent rugby-speler, won eind januari tegen de verwachting de linkse voorverkiezingen van zijn sociaal-liberale concurrent Manuel Valls. Daarmee maakte de partij een ruk naar links waar veel PS-parlementariërs niets in zien. Hamon erfde een club die dreigt te scheuren.

Marine Le PenBeeld EPA

Marine Le Pen (48)

In 2011 nam Marine Le Pen het leiderschap van het Front National over van haar vader. Ze probeerde de partij te 'ontdemoniseren' door hard op te treden tegen racistische en antisemitische elementen. Daarbij zette ze zelfs haar vader uit de partij, al bleef die wel erevoorzitter. Haar strategie wierp vruchten af. Tijdens de vorige presidentsverkiezingen (2012) werd Le Pen derde, met een hoge score van 17,9 procent. Bij de Europese verkiezingen, twee jaar later, werd haar partij met 24,9 procent de grootste. Ook ditmaal lijkt ze hoog te eindigen, dankzij haar felle betogen tegen immigratie, jihadisme en open grenzen. 

Haar ideale Frankrijk is soeverein, kent geen euro en zit niet in de Europese Unie. Le Pen ligt juridisch onder vuur, omdat ze als europarlementariër 300.000 euro voor twee fictieve medewerkers zou hebben gebruikt om in Frankrijk Front National-personeel te betalen. Maar haar vaste kiezers waarderen Le Pens heldere taal en nemen haar liefde voor het Kremlin op de koop toe.

Jean-Luc MelenchonBeeld EPA

Jean-Luc Mélenchon (65)

Na drie decennia op de uiterst linkerflank van de sociaal-democratische Parti Socialiste stapte Mélenchon in 2005 met enkele radicale geestverwanten uit de partij. In 2009 creëerde hij met hen de links-radicale Parti de Gauche, de Linkspartij, waarmee hij, ook dankzij steun van de communisten, nog datzelfde jaar in het Europarlement werd verkozen. 

Mélenchon was de afgelopen jaren erg kritisch over de linkse president Hollande, die hij te liberaal en te globalistisch vond. Vorig jaar richtte hij de beweging 'La France insoumise' op: het niet onderworpen Frankrijk. Daarmee strijdt hij voor het losbreken uit de Europese Unie, of in elk geval uit de liberale Europese verdragen. Ook nu zullen veel communistische kiezers stemmen op deze politicus, die uit het blote hoofd urenlange betogen afsteekt.

Francois FillonBeeld AFP

François Fillon (63)

Fillon draait al decennia mee als conservatief politicus. Hij was vijf jaar premier onder president Nicolas Sarkozy en bekleedde diverse ministersposten. In november kwam hij verrassend bovendrijven in de rechtse voorverkiezingen. Met zijn harde agenda voor economische groei, veiligheid en moreel conservatisme leek hij de gedoodverfde nieuwe president. Totdat het satirische blad Le Canard enchaîné in januari onthulde dat Fillon zijn vrouw en twee kinderen jarenlang zou hebben laten profiteren van lucratieve spookbaantjes als 'assistent' in het parlement. 

Ze streken samen bijna een miljoen euro op en Fillon kon tot dusver niet bewijzen dat ze daar concreet werk voor hebben verricht. Ondanks het justitiële onderzoek dat nu naar hem loopt, blijft Fillon zich presenteren als de onkreukbare kandidaat, die helaas het slachtoffer is geworden van een politiek complot. Zo wist hij de partij grotendeels achter zich te houden, maar veel kiezers zijn afgehaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden