De calvinistische moslim biedt hoop

In de achterstandswijken in Amsterdam-West zijn de problemen nog steeds enorm, ervoer journaliste Margalith Kleijwegt. Maar dat sommige moslims hun geloof combineren met westerse waarden is een belangrijk lichtpunt.

Calvinistische moslims, zou je ze kunnen noemen. Een nieuwe groep jonge dertigers, met Turkse of Marokkaanse wortels, die vol overtuiging voor de islam hebben gekozen. Maar heel anders dan hun ouders. Ze hebben een stevige band met God, bidden vijf keer per dag, gaan naar de moskee, organiseren gespreksgroepen. Orthodox zijn ze zeker, maar dan ontdaan van Turks of Marokkaans conservatisme. Hun islam is door en door Nederlands. Individueel, zelfverzekerd. Niet langer geworteld in een schaamtecultuur, maar geplant in een schuldcultuur.

"Wij autochtone Nederlanders zien liefst dat moslims seculariseren, zich ontdoen van hun geloof. Berichten daarover beschouwen we als goed nieuws. Dat begrijp ik goed maar ik denk dat de komst van deze nieuwe groep, 'calvinistische moslims', minstens zo goed nieuws is."

Margalith Kleijwegt ontdekte deze groep ('Een nieuwe zuil') in Amsterdam-West. Opnieuw deed de journaliste onderzoek in de wijk, net als tien jaar geleden. Toen volgde ze een jaar lang de leerlingen van klas 2K van het Calvijn met Junior College, een zwarte vmbo-school, die in het nieuws was gekomen doordat leraren geen les over de Holocaust durfden geven uit vrees voor de antisemitische reacties van de leerlingen. Ze bracht het leven van de leerlingen en hun ouders in beeld in het treurigmakende boek 'Onzichtbare ouders'. Dat legde het isolement van de allochtone gezinnen in Amsterdam-West bloot.

Het is de wijk waar PvdA-leider Diederik Samsom een tijdlang als straatcoach werkte. "Jonge Marokkanen hebben er een soort etnisch monopolie op straatoverlast", zei hij over die ervaring. En het is de wijk waar de moordenaar van Theo van Gogh jaren woonde en andere radicaliserende moslims ontmoette.

Kleijwegt wilde weten wat er inmiddels van de leerlingen uit klas 2K geworden was. Het boek dat ze over die herhaalde ontmoeting schreef verscheen deze week (zie kader). Veel meer dan een portret van een klas is 'Familie is alles' - net als 'Onzichtbare ouders' - een schets van de problemen in een allochtone achterstandswijk.

Daar ontdekte u die jonge, zelfbewuste 'calvinistische moslims'.
"Ja, ze zijn nu leraar of actief in de politiek. Ze vormen een kleine groep, maar die groeit. Dat is een hele vooruitgang. Tien jaar geleden ontbraken zulke sleutelfiguren. Ze zijn hard voor zichzelf, hard voor de eigen groep. En ze hebben een beslissing genomen: ik blijf op het goede pad. Een van hen vertelde dat hij met verkeerde jongens omging en op het politiebureau belandde. Een agent zei tegen hem: 'Wat doe jij hier in vredesnaam? Ben je gek geworden! Ga wat van je leven maken, ik wil je hier nooit meer zien!' Dat was voor hem een belangrijk moment. Hij werd actief in de politiek en is nu een rolmodel."

Kleijwegt is niet de eerste die deze nieuwe groep ontwaart. De Franse politicoloog Olivier Roy stuitte al op wat hij 'born again-moslims' noemde. "Streng zijn voor jezelf, je plichten kennen, soberheid betrachten. Geen smoesjes verzinnen als je iets fout doet, direct zijn. Hun manier van geloven en leven heeft calvinistische trekken."

Waarom is hun komst goed nieuws?
"Ze omarmen de westerse schuldcultuur, durven fouten onder ogen te zien - broodnodig, in veel gezinnen in Amsterdam-West. Er zijn nog zoveel van die vaders die hun ogen sluiten voor de problemen. Die naar buiten toe mooi weer aan het spelen zijn (zie inzet: 'Van schaamte naar schuld'). Dan gaan ze zaken verdraaien, ze willen zo graag de nette meneer uithangen, en weigeren daarom te zien dat hun zoon het foute pad opgaat. Ik zie dat ook niet meer veranderen, bij die generatie. Die hebben het laten lopen, die hebben niet genoeg hun best gedaan.

Maar bij een deel van hun kinderen is het echt aan het veranderen. Die gaan regelrecht in tegen de schaamtecultuur. Die zeggen: lazer op, er is wel degelijk wat aan de hand in onze kringen. Er zijn nog veel te veel Marokkaanse jongens die in de criminaliteit belanden, hun diploma niet halen, die niets van hun leven maken en alleen maar rondhangen op straat. Deze groep ziet dat en wil dat veranderen.

En ze willen moslim blijven. Want daar ligt hun morele kompas, hun geloof geeft op een heel goede manier richting aan hun leven. Het is echt opvallend: bij veel jonge Marokkanen en Turken met wie het goed gaat, speelt de islam een positieve rol in hun leven."

Volgens u geldt dat ook voor de jongeren die in die veel bekritiseerde mosliminternaten wonen.
"Het zijn gesloten bolwerken met een zeer slecht imago, vanwege lijfstraffen en zo. Daar wil ik ook helemaal niet aan voorbijgaan. Maar het is wel een feit dat het heel goed gaat met veel jongeren die op zo'n internaat verblijven. Op het Calvijn zijn ze er ook enthousiast over. Heel veel ouders die door de school worden uitgenodigd voor ouderavonden laten het afweten. Maar de leiding van het internaat komt wél, en stelt zich constructief op. Het zou heel goed zijn als de internaten meer openheid zouden betrachten, als ze veel beter laten zien wat ze aan het doen zijn. Maar ik neig ernaar om te denken dat het helemaal geen verkeerde instellingen zijn."

Maar die born again-moslims en de internaatjongeren hebben orthodoxe ideeën, die op z'n zachtst gezegd weinig emancipatoir zijn.
"Dat valt mee. Ik heb een paar van die born again-moslims gevraagd hoe ze het zouden vinden als hun kleinkind het met een niet-moslim aanlegt. Daar halen ze hun schouders over op. Dat hoef je bij hun ouders en andere traditionalisten niet te verwachten. Ik merk het ook aan hoe ze met mij omgaan. Ik ben Joods. Ook daar gaat die nieuwe groep ontspannen mee om. Ze vinden het interessant, stellen er vragen over. Natuurlijk vind ik dat we heel kritisch moeten blijven over bepaalde conservatieve standpunten. Maar laten we ook erkennen dat voor veel mensen religie een stimulans is om wat van hun leven te maken."

Dat werkt nog niet erg door: de groep born again-moslims is erg klein, en de groep jongeren met wie het slecht gaat, is stukken groter.
"Ja, veel jongeren in de wijk - jongens vooral - hebben geen werk, geen diploma, komen pas in de loop van de middag hun bed uit, hangen op de bank of op straat, schurken tegen de criminaliteit aan, blowen de hele dag. En hun ouders krijgen hen niet in beweging.

Heel veel van die jongens zijn spookburgers: ze hebben zich uitgeschreven bij de gemeente, vaak wegens schulden. Niemand heeft ze goed in beeld. Dat is echt een probleem. Want hoe ontwikkelen de levens van die jongens zich in de komende jaren? Dat kan haast alleen maar fout gaan. Als je geen werk hebt en je hebt niks te doen en niemand houdt je in de gaten, dan is het toch logisch dat je crimineel wordt? Bij deze groep blijkt maar weer eens hoe enorm belangrijk het is om een diploma te behalen. Daar begint haast alles mee. Dan kun je verder. Ik merkte het vaak: als ze hun opleiding niet hadden afgemaakt, dan was de neiging om dan maar helemaal niks meer te doen al stukken groter."

Maar ook voor deze jongeren kunnen de born again-moslims iets betekenen, denkt Kleijwegt. "De mentaliteit van die bankhangers moet er echt uit worden geramd. Ten eerste: de lamlendigheid. De born again-moslims kunnen laten zien dat je zelf verantwoordelijk bent, dat je zelf keuzes kunt en moet maken. Dat je wat kunt bereiken.

Daarnaast kampen die jongeren met veel te hoge verwachtingen: met heel weinig inspanning heel veel bereiken. Slapend rijk worden - dat is het ideaalbeeld. Zonder diploma een rijke zakenman worden. Heel materialistisch. Of rijk worden door crimineel gedrag - die voorbeelden zijn er natuurlijk ook. Dat beeld moet aan gruzelementen. Al die jongens, en hun ouders, moeten in de gaten krijgen dat het oké is als je een mbo-diploma haalt, dat je loodgieter wordt, met een eenvoudig maar toereikend inkomen. Dat het oké is om in een eenvoudig huis te wonen, met je vrouw en je kindertjes en je autootje. En dat is wat die born again-moslims ook laten zien."

De calvinistische moslims die Kleijwegt tegenkwam zijn er heel helder over: hoe hard het leven soms ook voor ze is, de slachtofferrol is geen optie. Want die leidt nergens toe. "Ik heb altijd gedacht dat de echte veranderingen van binnenuit moesten komen", zegt Kleijwegt.

Niet dat de overheid niets kan betekenen. "Er is dankzij de overheid veel ten goede veranderd, ook al zijn het vaak maar kleine stapjes. Neem alleen al het feit dat de overheid erkent dat er een probleem is met de integratie. Tien jaar geleden werd dat probleem ontkend. Dat is echt voorbij. Er is werk gemaakt van inburgering. Dat heeft geholpen. Het is veel moeilijker geworden om een importbruid over te laten komen. Dat heeft geholpen. Er is ingezet op het terugdringen van al dat spijbelen. Dat heeft geholpen. Er zijn meer leerlingen die school verlaten mét een diploma. Er is geïnvesteerd in stadsvernieuwing. Ook dat heeft geholpen. Er werken veel meer allochtonen bij de gemeente dan tien jaar geleden. En zo zijn er veel verbeteringen.

Maar er zijn ook nog heel erg veel problemen. Je zou, net als op basis van 'Onzichtbare ouders' ook na dit boek heel sombere conclusies kunnen trekken. Maar we moeten onze verwachtingen ook eens gaan bijstellen: dit proces gaat heel lang duren, met heel veel kleine stapjes. Wees dan blij met lichtpuntjes, zoals deze born again-moslims. Die kunnen echt wat gaan betekenen."

Margalith Kleijwegt: Familie is alles. Onzichtbare ouders tien jaar later. Atlas Contact, Amsterdam; 224 blz. euro 19,95

Van schaamte naar schuld
Een van de 'calvinistische' moslims is nu zelf leraar op het Calvijn met Junior College. Hij vertelt in Kleijwegts boek: "Ik ben een moderne moslim, ik leef in deze tijd. De generatie van mijn ouders groeide op met de volksislam en die is gebaseerd op een cultuur van schaamte. Uiterlijke schijn en openbare eer zijn belangrijker dan het afleggen van persoonlijke verantwoording. Mijn ouders hebben voortdurend het gevoel aan iedereen verantwoording te moeten afleggen. Eer is zo belangrijk. Ze lopen dus de hele dag op hun tenen. Een meisje dat met een jongen uitgaat, krijgt als dat uitkomt te horen dat ze haar familie te schande heeft gemaakt en dat wordt haar tot in de eeuwigheid nagedragen. Het gaat er altijd om wat de ander van je zegt of denkt.

De manier waarop ik mijn religie belijd is meer gebaseerd op een schuldcultuur. Je bent zelf verantwoordelijk voor alles wat je doet. Niet wat je omgeving vindt is bepalend, maar je eigen geweten. Jij draagt hoogstpersoonlijk schuld als er iets fout gaat. De enige aan wie je rekenschap verschuldigd bent is je Schepper. Het gaat om het lijntje tussen Hem en mij, dat is het allerbelangrijkste."

Hoe gaat het met klas 2K uit 2004?
Tien jaar geleden volgde Margalith Kleijwegt een jaar lang de 23 leerlingen van klas 2K van het Calvijn met Junior College in Amsterdam-West. Het leverde een dramatisch beeld op. De school was, in Kleijwegts woorden, een 'krankzinnige jungle'. Op één na kwamen alle leerlingen uit allochtone gezinnen. Velen van hen spijbelden, een paar gleden af in de criminaliteit. Hun ouders (niet zelden analfabeet) hadden er vaak geen idee van waar hun kinderen mee bezig waren. Niet zelden was Kleijwegt de eerste Nederlander die bij ze thuis kwam. Van de 23, meldt Kleijwegt nu, hebben er elf hun vmbo-diploma gehaald. De meesten - een jaar of 23, 24 zijn ze inmiddels - wonen nog thuis. De meisjes uit 2K doen het beter dan de jongens. Ze zijn aan het werk of studeren nog. Drie van hen gingen via het mbo naar het hbo. Van de jongens werken er enkelen, een paar anderen hangen de hele dag op de bank of op straat. Eén jongen is in de zware criminaliteit beland en werd verdacht van betrokkenheid bij een liquidatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden