De burgemeester mag de aso aanpakken

Woonoverlast | In de gemeente Hof van Twente wil de burgemeester zich ook bemoeien met zaken die ín huis gebeuren. Burgers die overlast veroorzaken, krijgen een 'gedragsaanwijzing'. Een voorloper van de landelijke Aso-wet.

Als burgemeester Ellen Nauta van Hof van Twente de nieuwe 'gedragsaanwijzing' eerder in handen had gehad, was het in Delden misschien niet zo uit de hand gelopen. Daar haalt de zelfbenoemde non 'zuster Helena' al jaren het bloed onder de nagels van haar buurtgenoten vandaan. Tot dit voorjaar. Een getergde buurman sloeg de geheel in het zwart geklede Helena het ziekenhuis in nadat ze nazi-vlaggen aan haar woning had opgehangen. Het werd hem allemaal te veel.

Voor Nauta was deze affaire de bekende druppel. "Ik had sterk de behoefte om een symbolische daad te stellen, als protest tegen wetgeving die véél te weinig aandacht heeft voor de gevolgen van overlast voor omwonenden", zegt Nauta strijdbaar. Hof van Twente wil daarom als tweede gemeente van Nederland (Leiden ging de Twentse gemeente voor) bij wijze van experiment een nieuw artikel toevoegen aan de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Dan kan Nauta in het vervolg bij aanhoudende overlast een gedragsaanwijzing opleggen die misdragingen als geluidsoverlast verbiedt, of juist gedrag gebiedt, bijvoorbeeld het zoeken van begeleiding of professionele hulp. Lapt de overlastgever die aanwijzing aan zijn laars, dan volgen nog zwaardere maatregelen als een huisuitzetting.

"Corporaties doen dit al veel langer", zegt Nauta. "Die kunnen eisen stellen aan hun huurders. Om tien uur moet het stil zijn, om maar wat te noemen." Maar als het om overlastgevers in koopwoningen gaat, of om huurders in de particuliere sector, zitten burgemeesters vaak met de handen in het haar. Ze kunnen met een officiële waarschuwing komen, maar die heeft vaak geen effect. Of ze kunnen dreigen met een uithuiszetting, maar die stap is zeer ingrijpend en juridisch uiterst ingewikkeld. Daar gaat een lange procedure aan vooraf.

In de Tweede Kamer tekent zich een meerderheid af voor de nieuwe 'Wet aanpak woonoverlast', die in de wandelgangen de Aso-wet heet. Na het zomerreces komt die in behandeling. Burgemeesters als Nauta krijgen dan ook bij wet de bevoegdheid om zonder tussenkomst van de rechter met een bindende gedragsaanwijzing te komen.

Geen gezeur, maar terreur

John Olivier, jurist bij de gemeente Leiden, is de geestelijk vader van de gedragsaanwijzing. Die moet volgens hem gezien worden als 'juridische afhechting' van normaal handelend optreden van de lokale overheid. "Elke burger verwacht dat een burgemeester of de politie ingrijpt als er sprake is van woonoverlast, maar door de toegenomen juridisering is dat nog amper mogelijk." Iedere overlastpleger beroept zich op zijn rechten, bedoelt hij te zeggen. Het is tijd dat de overheid wat ruimte terugneemt. Hij vindt het prachtig dat Hof van Twente de maatregel overneemt, "maar schrijf er wel bij dat-ie uit Leiden komt!"

Dominic Schrijer zette zich als wethouder van Rotterdam in voor een hardere aanpak van allerlei vormen van overlast en verloedering, maar de gedragsaanwijzing komt hem in zijn huidige functie als burgemeester van Zwijndrecht ook goed van pas. "Ik denk dat er weinig gemeenten zijn die hier géén gebruik van willen maken."

Vanaf zijn vakantieadres op Vlieland verhaalt hij over een groepje jongeren dat vorig jaar van het eiland is gezet omdat zij in de woning van een van hun ouders langdurig voor grote overlast zorgden. "Op zo'n eiland wordt meteen ingegrepen, dat moet in de Nederlandse steden toch ook kunnen?" Hij ziet aan de vaste wal dat burgemeesters lijden aan wat hij noemt handelingsverlegenheid. Ze zijn te voorzichtig, bang misschien dat hun ingrijpen juridisch niet afgedekt is. "Ik ken in mijn eigen Zwijndrecht een voorbeeld van twee gezinnen die elkaar al drie jaar dwarszitten. Om de haverklap wordt de politie gebeld, door beide partijen. Het gaat van kwaad tot erger. Juridisch kunnen we als gemeente niets uitrichten. Maar ik mag als burgemeester toch niet wachten tot ze in het strafrecht belanden? Met de gedragsaanwijzing in de hand kan ik straks erger voorkomen."

Volgens de Groningse hoogleraar openbare- orde-recht Michel Vols is het hoog tijd dat de Nederlandse burgemeesters een extra middel in hun gereedschapskist krijgen. Volgens hem zijn er in Nederland een half miljoen huishoudens die 'ernstige overlast' door de buren ervaren, en dan heeft hij het niet over een op de stoep poepende hond of een verkeerd geparkeerde auto. Het gaat hier volgens hem om de gevallen van 'terreur', niet over 'gezeur'. Vols: "Als je ervan uitgaat dat elk huishouden wordt gevormd door twee of drie mensen, dan tekent zich een immense overlast af. En reken maar dat al die getergde bewoners met enige regelmaat de politie bellen." Hij heeft de problemen de afgelopen jaren zien toenemen. Nederlanders wonen steeds dichter op elkaar, in verstedelijkt gebied. Daarbij komt nog eens dat 'verwarde mensen' vroeger in een instelling aan de rand van het bos verbleven, maar nu 'extramuraal' tussen de andere bewoners. "Tel daarbij op de bezuinigingen op de zorg voor zulke mensen, en je weet waardoor de problemen voor de omgeving ontstaan."

De politie en de burgemeester als hoeder van de openbare orde kunnen geen goed antwoord geven op die telefoontjes van de klagers. Een waarschuwing wordt weggewuifd, terwijl een uithuiszetting volgens Vols een 'nucleaire oplossing' is, een verwoestend middel voor iets dat misschien ook op een andere manier kan worden opgelost.

Luidruchtige seks

De gedragsaanwijzing is misschien een uitkomst. De maatregel mag alleen worden gebruikt bij ernstige hinder en alleen als andere middelen zijn geprobeerd. Dat noopt tot enige voorzichtigheid. Maar hij is wel snel inzetbaar, want de burgemeester kan op eigen houtje beslissen. Hij is ook toegespitst: de burgemeester kan eisen dat een bewoner geen verslaafde vrienden meer mag ontvangen. Of dat de muziek gedempt blijft. De burgemeester kan de voorwaarde stellen dat een bewoner één keer per week een hulpverlener ontvangt of zichzelf laat opnemen. De aanpak kan zo op duizenden manieren worden ingevuld.

"Toch moeten we Britse toestanden voorkomen", zegt Vols. "Daar kreeg een echtpaar een maatregel opgelegd omdat zij te luidruchtige seks hadden." Die waarborg ís er volgens hem in het Nederlandse plan. De burgemeester kan de maatregel weliswaar opleggen, maar moet dit gemotiveerd doen, en daarover kan de rechter zich achteraf buigen. Wie onder een maatregel wil uitkomen, kan altijd een kort geding aanspannen waardoor de kwestie direct juridisch wordt beoordeeld.

Daarnaast kijkt de gemeenteraad met de burgemeester mee. De raad moet vooraf toestemming geven om de burgemeester deze algemene bevoegdheid toe te kennen. Alleen gemeenten die met overlast geconfronteerd worden, zullen de maatregel omarmen. "Het agrarische Olst-Wijhe, om maar eens een gemeente te noemen, zal hem niet nodig hebben, terwijl Rotterdam staat te springen om de maatregel in te voeren." Wat volgens Vols leidt tot een loterij: de ene gemeente doet wel mee, de andere niet. Maar die rechtsongelijkheid is ook het enige kritiekpunt van de hoogleraar. "Het goede is weer dat de raad de bevoegdheid kan intrekken als de burgemeester er een potje van maakt." De praktijk moet het uitwijzen, zegt Vols. Honderden gemeenten gaan met tientallen variaties uit de nieuwe Aso-wet de komende jaren aan de gang. De rechter zal steeds achteraf bepalen welke ingrepen kunnen en welke een stap te ver gaan."

In Hof van Twente houdt zuster Helena zich na behandeling in het ziekenhuis gedeisd. Maar mocht er weer rumoer uitbreken, dan heeft burgemeester Nauta straks iets achter de hand.

De nieuwe 'Wet aanpak woonoverlast' zal alleen worden toegepast in gemeenten die de wet echt nodig hebben. foto ton toemen, hh

De buurman als vijand

Het onderzoek 'De buurman als vijand' van de Universiteit Utrecht legde in 2014 de patronen in ernstige conflicten met buren bloot. Wanneer buren er zelf niet uitkomen en er niet tijdig van buitenaf wordt ingegrepen, kan een eenvoudig conflict uitgroeien tot een voortdurend burenconflict dat escaleert en waarbij strafbare feiten kunnen worden gepleegd. Tussen 2008 en 2013 kwamen er in Nederland 153 burendelicten voor de strafrechter. Daaronder 26 bedreigingen, 19 mishandelingen, 17 pogingen tot doodslag en 13 moorden. Aan twee derde van de delicten ging een burenruzie vooraf. In de helft van die gevallen is de aanleiding onduidelijk. Waar de inhoud van een conflict wél bekend is, gaat dit vaak over het gedrag van de ander, zoals geluidsoverlast of parkeren.

Verwarde personen

De gedragsaanwijzing uit de 'Wet aanpak woonoverlast' kan van toepassing zijn op verwarde personen, maar is niet specifiek voor hen bedoeld. De maatregel moet vooral een eind maken aan overlast, door wie dan ook gepleegd. Voor verwarde personen die een gevaar voor zichzelf of anderen kunnen zijn, kwamen minister Schippers (volksgezondheid) en staatssecretaris Dijkhoff (justitie) vorige week met een nieuwe maatregel: zij kunnen drie dagen worden geobserveerd. Tijdens die zogeheten time-out wordt bekeken hoe zij het beste geholpen kunnen worden.

Na contact met onder meer de familie kan dan alsnog worden besloten dat zij gedwongen hulp krijgen. Voor een verplichte behandeling moet er onmiddellijk gevaar dreigen door de psychische stoornis. Nu is het nog zo dat er geen opname volgt als iemand dat gevaarlijke gedrag weet te verhullen tijdens het gesprek met de psychiater. De situatie is beter in te schatten door iemand drie dagen gade te slaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden