De bunkers van Benito

Hij zou uiteindelijk nooit gebruikt worden, de bunker die Benito Mussolini onder zijn woonhuis in Rome liet bouwen. Voor het eerst mag er nu publiek in rondkijken.

De kleine, intieme balzaal van het Casino Nobile, het adellijke huisje, is een plaatje. Een geblokte marmeren vloer, laaghangende kroonluchters, zuilen van Carrara-marmer en mooi licht dat door de hoge ramen naar binnen valt. Bijna twintig jaar lang was dit de huiskamer van Benito Mussolini. De fascistische dictator speelde hier met zijn vijf kinderen terwijl zijn echtgenote Rachele in een aangrenzende ruimte achter de naaimachine zat. Er werd piano gespeeld en er werd regelmatig een groot scherm neergezet om naar films van Walt Disney en Charlie Chaplin te kijken.

Benito Mussolini werkte in Palazzo Venezia, in de binnenstad van Rome, hier 3,5 kilometer vandaan, maar kwam vaak tussen de middag thuis eten. Dan ging het gezin in de statige eetkamer onder de fresco's aan tafel en brachten de bedienden het eten naar boven, waaronder groenten en eieren uit eigen tuin. Want Rachele hield hier kippen en schapen en had een moestuin aan laten leggen.

Het Casino Nobile is het voornaamste pand van het Romeinse complex Villa Torlonia. Het bestaat uit dertien hectare grond met daarop verschillende statige huizen. Het complex was aan het begin van de vorige eeuw eigendom van de adellijke bankiersfamilie Torlonia, die buitengewoon rijk was. In 1925 sprak Benito Mussolini, die drie jaar eerder premier van Italië was geworden en uit het noordelijke gewest Emilia-Romagna kwam, met de adellijke familie af dat hij hier met zijn gezin zijn intrek zou nemen. Wie nu door de balzaal en de andere rijk versierde kamers van het 'huisje' loopt, door de ramen de reusachtige palmen in de tuinen ziet en zich indenkt hoe de warme Romeinse zomeravonden op de ruime terrassen werden doorgebracht, kan zich makkelijk voorstellen dat het leven voor het gezin Mussolini hier jarenlang vredig en goed moet zijn geweest. Dat veranderde toen het gezinshoofd Italië aan de kant van Duitsland in 1940 in een wereldoorlog stortte. Onmiddellijk drongen doodsangsten en grote zorgen Casino Nobile binnen.

Zodra Italië in oorlog was, begonnen de geallieerden het zuiden van het land te bombarderen. Mussolini was bang doelwit te worden en vreesde dat zijn vijanden chemische wapens tegen hem zouden inzetten. De dictator wilde over een veilige schuilkelder beschikken. Daarom werd in 1940 de wijnkelder verbouwd: er werden extra uitgangen aangelegd en er kwamen dubbele, stalen deuren om giftige gassen buiten te houden.

Deze schuilkelder is sinds kort voor het eerst open voor het publiek. De ingang bevindt zich in de tuin. Als je afdaalt, kom je in een ruimte van zeventig vierkante meter, met een piepklein toilet, een bureau met stoel en een installatie die diende om de lucht te verversen. Bij vallende bommen zou het gezin Mussolini het hier een paar uur uit hebben kunnen houden. "Maar volgens experts was deze schuilkelder niet stevig genoeg om heel zware bommen te weerstaan", vertelt de gids die de rondleiding doet. "Bovendien zit deze ruimte niet aan het huis vast en moest het gezin dus eerst naar buiten hollen om hier te kunnen schuilen. Besloten werd om een andere schuilkelder te maken."

Die tweede schuilkelder bevindt zich onder het Casino Nobile, op de plek waar de keuken en de verwarmingsinstallatie eerst zaten. De ruimte kreeg een plafond van 120 centimeter gewapend beton, superdikke deuren en een systeem om de lucht te verversen. "Deze schuilkelder is ongetwijfeld een paar keer door Mussolini gebruikt, wanneer het luchtalarm in Rome afging", zegt de gids. Aan de muur hangen de pamfletjes die de geallieerden over de stad uitstrooiden om de Romeinen te waarschuwen voor aanstaande bombardementen.

Maar ook deze schuilkelder voldeed niet: de plek - onder de woning van il Duce - was voor de vijand te makkelijk te lokaliseren. Ondertussen waren de geallieerden op Sicilië geland en hadden ze in oktober 1942 hun bommen massaal losgelaten op Turijn, Genua en Milaan. Een bombardement op Rome werd steeds waarschijnlijker, de angst voor naderend onheil in Villa Torlonia steeds groter. En dus eiste Mussolini een werkelijk veilige plek waar hij met zijn gezin kon overleven: hij wilde per se een echte bunker.

De gids gaat de bezoekers voor over de trap naar beneden. Hier, op ruim zes meter diepte, werd in november 1942 begonnen met de bouw van een bunker van metersdik gewapend beton. De gids wijst rond: "Hier konden ongeveer veertig mensen dagenlang schuilen. Deze voor Italië unieke bunker kon de zwaarste bommen weerstaan."

De bouw van deze bunker verliep moeizaam. De werkzaamheden - die drie maanden hadden moeten duren - liepen vertraging op. Benito Mussolini schreef later: "Zoals altijd in Rome bleek op de gekozen plek de grond niet stevig genoeg. De fundering moest twee keer dieper dan voorzien komen. De werkzaamheden werden ingewikkelder. Het is curieus dat hoe meer het einde van de bouw naderde, hoe antipathieker de bunker me werd, en niet alleen vanwege de kosten die inmiddels waren verdubbeld, maar ook vanwege iets obscuurs in mijzelf. Ik voelde dat wanneer de bunker eenmaal af zou zijn, hij volkomen nutteloos zou zijn. Dat we hem nooit zouden gebruiken."

Zijn voorgevoel klopte: er is geen tijd geweest om de bunker af te maken. Er zijn nooit deuren in gezet en er is nooit een luchtfiltersysteem aangelegd. Op 19 juli 1943 begonnen de bombardementen op Rome, en dan vooral op treinstations, fabrieken en vliegvelden. Villa Torlonia bleef gespaard. Maar Mussolini niet. Die werd op 25 juli in Rome gearresteerd - en uiteindelijk op 28 april 1945 in de buurt van het noordelijke Como geëxecuteerd. Hier in Villa Torlonia namen Britse en Amerikaanse militairen een paar jaar hun intrek. Ze speelden voetbal in de tuinen en dansten op het dak van de omgebouwde wijnkelder.

undefined

Drie kelders

Sinds eind oktober zijn alle drie de schuilruimtes van Benito Mussolini in Villa Torlonia samen met een gids te bezichtigen. Het adres is Via Nomentana 70, iets ten noorden van het stadscentrum en gemakkelijk te bereiken met het openbaar vervoer. Een bezoek moet wel van tevoren op www.sotterraneidiroma.it worden gereserveerd. Telefonische info: +39- 3473811874.

De rondleiding duurt ongeveer een uur en kost 7 euro; kinderen jonger dan zes jaar mogen gratis naar binnen en 65-plussers betalen 5 euro. Er is een Nederlandse gids.

Helemaal links: Het gezin Mussolini, balzaaltje in zijn woonhuis, Casino Nobile. Direct links: bunker onder Casino Nobile. Direct onder: schuilkelder onder Villa Torlonia. Onder: Mussolini te paard met zoon Romano.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden