De bruin-grijze mens

Ik ben een fan van Nietzsche, de grootste psycholoog onder de filosofen, maar zo nu en dan schreef hij toch ook iets doms op, zoals hier onder het kopje 'Vrees en intelligentie': 'Als het waar is, wat men thans ten stelligste beweert, dat de oorzaak van het zwarte huidpigment niet gezocht moet worden in het licht: zou het misschien het uiteindelijke effect kunnen zijn van veelvuldige en millennialang opgehoopte woedeaanvallen (en bloedstromingen onder de huid) terwijl bij andere intelligentere stammen het even veelvuldige schrikken en bleek worden ten slotte de witte huidskleur opgeleverd zou hebben? - want de graad van vreesachtigheid is een graadmeter der intelligentie: en zich dikwijls aan blinde woede overgeven het teken van het feit dat het dierlijke nog zeer nabij is en weer op de voorgrond tracht te komen. Bruin-grijs zou dan dus wel de oerkleur van de mens zijn - iets aap- en beerachtigs... Hoe billijk.'

De blanke mens als vrezend, intelligent wezen, vandaar bleek, de donkere mens als primitieve agressieveling, daardoor zwart, hoe kom je erop?!

Nietzsche offerde aan de in zijn tijd gangbare gedachte dat blanken intelligenter waren dan zwarten, het is nu nauwelijks nog voorstelbaar dat zo'n intelligent wezen zoiets dacht maar kennelijk was hij ook maar een kind van zijn tijd als het om 'ídées reçues' ging.

Toen ik het las moest ik aan ons eigen racisme denken, weer zo in het nieuws tegenwoordig. Zoals Nietzsche zichzelf vast niet als een infame racist beschouwde, zo deden ook wij dat jarenlang niet. We waren immers tegen de Zuid-Afrikaanse Apartheid, vóór dominee Martin Luther King en zijn vrijheidsstrijd, antidiscriminatie: zwart, homo, allemaal gelijk.

Maar racisme is geen monster dat zich zomaar laat verslaan door almaar in dezelfde kleren rond te lopen. Wie dagboeken van Nederlandse schrijvers uit de eerste helft van de vorige eeuw leest, Lodewijk van Deyssel, Adrianus Roland Holst, komt voortdurend antisemitische opmerkingen tegen, maar geen van hen die zich een antisemiet waande, veeleer hadden ze het idee waarheid en werkelijkheid uit te spreken, zoals Nietzsche ook beslist meende dat zwarten minder intelligent waren.

En terwijl wij dachten goed, intelligent en tolerant bezig te zijn, zat nog altijd Zwarte Piet in onze bloedbanen, schijnbaar onschuldige sprookjesfiguur en kindervriend, maar opeens (en tegenwoordig al in de zomer) opwolkend symbool van onze verwrongen kijk op de wereld. Sylvana Simons, etnisch profileren, wat is er eigenlijk van ons mooie antiracistische standpunt terechtgekomen? Wat maakten we onszelf in hemelsnaam wijs? Dat we beter konden kijken dan onze voorouders?

Misschien is het verschil vooral dat zij openlijker en soms schaamtelozer waren in hun ideeën.

Hier nog eentje van Nietzsche: 'De Grieken bieden ons het schoolvoorbeeld van een zuiver geworden ras en cultuur: en het is te hopen dat eenmaal ook een zuiver Europees ras en cultuur slagen zal.' Eerst maar eens van die bruin-grijze mens zien af te komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden