De brug is vastgeroest

De vaste kamercommissie voor landbouw vergadert vandaag in het hart van de Veenkoloniën. Na de bloeiperioden van strokarton en aardappel, moet de noordelijke regio op zoek naar een nieuwe toekomst.

Voor het eerst verlaat een kamercommissie vandaag het Haagse dorp. En meteen gaat de landbouwcommissie een eind weg: naar Veendam. Onderwerp van gesprek: De Veenkoloniën. Hoe staat het met het twee jaar geleden gelanceerde reddingsplan 'Agenda voor de Veenkoloniën'?

Niet best is de indruk van mevrouw Boer. De bijna tachtigjarige, geboren en getogen op de veengronden, staat de ramen van haar prachtige brugwachtershuisje in Eexterveensche Kanaal te lappen. Voor haar deur loopt een kanaal, dat in een strakke rechte lijn Groningen van Drenthe scheidt.

Een groene, verweerde, bemoste draaibrug uit 1891 leidt naar haar huis. Tol heft ze al lang niet meer. Dertig jaar geleden heeft Boer nog wel eens een aardappelschip laten passeren. Maar al zou ze willen en de kracht ertoe hebben, de brug is van de roest niet meer in beweging te krijgen. De tijd dat duizenden schepen het gebied bevoorraadden en tot bloei leidden, ligt ver achter haar.

De Stuurgroep Agenda voor de Veenkoloniën ligt, met daarin verenigd de provincies Groningen en Drenthe, negen gemeenten en twee waterschappen, wil daar nog dit jaar verandering in brengen. Het herstel van vaarverbindingen moet pleziervaart naar de regio brengen en het toerisme doen opbloeien. Geraamde kosten: twintig miljoen euro.

En toerisme is nog maar het begin van een enorme operatie die de Veenkoloniën, grofweg gelegen rond de lijn Hoogezand-Emmen, weer moet doen floreren als in de beste turfjaren. Voor honderden miljoenen euro's hebben bestuurders plannen voor de landbouw, verkeer, onderwijs en woningbouw.

Mevrouw Boer heeft er een hard hoofd in, al zijn de eerste tekenen van beweging zichtbaar. Gisteren kreeg ze bezoek van een paar mannen van de gemeente die haar brug kwamen inspecteren. De vele vervallen bruggen in de lintdorpen krijgen een opknapbeurt, er worden wandelpaden hersteld en vaarten doorgetrokken.

Boer zit niet te wachten op al die drukte. En al wordt ze honderd, zij zal niet meer meemaken dat toeristen over een hersteld pad langs haar huis banjeren: ,,Din jeuk'n mie de koez'n nait meer.'' En bovendien, zeiden die mannen haar niet dat er één groot probleem is?

Ali Edelenbosch, Drents gedeputeerde -onder meer van landbouw- en voorzitter van de Stuurgroep weet er alles van. Het ICES-geld, de aardgasbaten waaruit de plannen grotendeels gefinancierd zouden worden, is 'verdampt'. Deels letterlijk, door economische tegenspoed, maar vooral door de Betuwelijn, de Maasvlakte en andere infrastructurele projecten. Erg frustrerend, juist nu er 'van links tot rechts groot draagvlak' was om de Veenkoloniën aan te pakken. Tot nu toe heeft Edelenbosch zes miljoen euro binnen. ,,We gaan toch door. Voor goede projecten is altijd geld'', zegt ze optimistisch.

De Haagse gasten zullen vandaag geen gebedel horen voor rijksmiljoenen. Natuurlijk, geld is nodig, maar een flexibele houding kan al behulpzaam zijn. De regionale samenwerking lijdt onder bureaucratische obstakels als nota's, grenzen en bestemmingsplannen. Zo woont Edelenbosch op nog geen vijfhonderd van het Groningse Stadskanaal, maar moet ze als Drent naar het arbeidsbureau in Assen, vijfendertig kilometer verderop. En waar moeten de welkome melkveeboeren -een van de weinige plannen waar wat geld voor is- zich vestigen? De lintdorpen zijn wegens stankoverlast verboden terrein, buiten de dorpen verpesten ze het landschap. ,,Beschouw dit gebied nou als één gemeente, dat zou al winst zijn. En dan komen de financiers vanzelf.''

Met de stuurgroep moet Edelenbosch de drie grootste manco's verhelpen. De regio heeft een te eenzijdige landbouweconomie, en onderwijs, werkgelegenheid en infrastructuur staan er niet goed voor. Bestuurlijke kift blokkeerde jarenlang de samenwerking. En het gebied heeft een imagoprobleem. ,,Er wordt altijd net gedaan alsof het hier de steppen van Siberië zijn'', schampert Edelenbosch. ,,Het is een prachtig gebied. Prachtige horizonten, weids, ruim, rustig.''

En die schoonheid en ruimte moet het nieuwe uitgangspunt zijn. Nu Philips Stadskanaal gaat sluiten, plafondfabriek Armstrong uit Hoogezand weg wil en aardappelzetmeelbedrijf Avebe door het Europees landbouwbeleid in zwaar weer verkeert, moet het roer nogmaals om. De laatste forse ingreep -de Herinrichting in de jaren zeventig- is een verkeerde geweest.

Na de ineenstorting van de strokartonindustrie werd de aardappel heilig verklaard. De kavels moesten groter, de kanalen, waar het gebied zoveel aan te danken had, werden gedempt, bruggen gingen dicht. Het vrachtverkeer nam de rol van scheepstransport over. Elk gesuggereerd alternatief voor de landbouw werd afgeschoten als een bedreiging, zegt econoom Dirk Strijker, die een 'landbouwkundige toekomstvoorspelling' voor het veengebied schreef.

Nu die wurggreep verslapt en er ruimte is voor initiatief, ziet Edelenbosch het helemaal voor zich. De kassen rond Emmen bieden laaggeschoolden werk, de landbouw wordt 'gediversificeerd', het toerisme leeft op en het megaproject Lofar (zie kader) trekt innovatieve bedrijven aan. Die combinatie stuit de leegloop, hoger opgeleiden vestigen zich, de inkomens stijgen, de middenstand keert terug, er ontstaat een gevarieerd woningaanbod en voilá: een bloei van heb ik jou daar.

De verbetering van de leefomgeving is gezien de grote vraag naar woningen kansrijk, zegt Strijker. Wonen is een 'schone industrie' en ruimte is er in overvloed. ,,Dat kun je van weinig plekken in Nederland zeggen.'' Het punt is: ,,We hebben een stapje nodig om aan te haken, maar dat is al jaren niet te nemen. En dat zit hem in het vestigingsklimaat. Het is gewoon geen aantrekkelijke locatie.''

En het valt niet mee dat te veranderen. De tien lievelingsprojecten van de Agenda-makers vertonen minder samenhang dan gesuggereerd, vindt Strijker. Vandaar dat financiers -gemeenten en provincies incluis- niet staan te trappelen. Niettemin bevat de 'iets te opzichtige poging geld los te peuteren voor oude projecten onder een nieuwe naam' goede plannen. Bij alles scepsis die hij heeft over aantrekkend toerisme ('dat gelooft werkelijk niemand'), het ict-project ('eerst zien dan geloven') en de melkveehouderij ('er komen ongelukkig weinig koeien binnen'), is hij voor het doorbreken van het traditionele Veenkoloniale karakter, 'die cultuurhistorische blokkade'.

,,Doorbreek die rechte lijnen en leegte maar. Niemand die dat mooi vindt. Experimenteer. Leg kronkelweggetjes aan, bosjes, een natte as tussen Veendam en Drenthe. Dat is net zo kunstmatig als elders.''

Daarover en over de noodzaak van 'diversificatie' zijn de econoom en de gedeputeerde het eens. Maar veel bewoners vinden het geneuzel. Het geschetsts sombere beeld is vooral een bestuurlijke truc om Haagse aandacht te trekken en daar worden ze doodziek van. Ze ontvangen de meeste Agenda-projecten met argwaan. Glas- en tuinbouw is eerder geprobeerd, van een ict-project moet je niet meer verwachten dan een tijdelijke voorsprong en de vaarroute zal hooguit een verbinding zijn voor 'de Tupperware-vloot': Duitsers die met koffie, thee en boterhammen aan boord op weg gaan naar Friesland. ,,Je denkt toch niet dat die hier in Veendam uitgebreid gaan zitten dikkedakken?'' zegt Hendrik Hachmer van het Veenkoloniaal museum.

Hans Elerie, die opkomt voor de Drentse dorpen, twijfelt aan de 'overloopstrategie', die ervan uitgaat dat randstedelingen de rust komen opzoeken. ,,Een corridor van bedrijventerreinen, dat kan toch nooit de bedoeling zijn?''

Elerie is huiverig voor plannen, sinds de Herinrichting zonder overleg met de inwoners het gebied overhoop haalde. ,,Met het dempen van de kanalen is het hart uit de dorpen gehaald. Bij de bruggen ontmoette men elkaar. Er was scheepvaart, je gooide er een hengeltje uit, kinderen zwommen er.''

De terugkeer van het water juicht hij toe, evenals de verbeterde bestuurlijke samenwerking, maar hij tempert het optimisme over overheidssturing. Laat bewoners ideeën aandragen, steun het hoge aantal starters en hou het vooral kleinschalig. ,,De mens laat zich niet leiden. Prima dat de overheid zorgt dat mensen een bootje voor de deur kunnen leggen, maar met dat bootje moeten ze zelf komen. Dat vergt een mentaliteitsomslag.''

De financiële malaise en de terughoudendheid over de plannen doen gedeputeerde Edelenbosch niet wanhopen. De tevredenheid van de bewoners van de Veenkoloniën is mooi, maar als bestuurder kijkt ze vooruit. Wie garandeert haar dat de huidige uitkering over vijftien jaar nog bestaat? ,,Zorg voor jezelf is de trend. Maar dan moet dat wel mogelijk zijn. Dát willen we nu bewerkstelligen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden