Reportage

De brexit werpt een schaduw over vredesinitiatieven in Noord-Ierland

The Bogside Beeld Erik van Zwam, Trouw

Nog altijd staan er vele kilometers muur tussen protestanten en katholieken in Noord-Ierland, met stalen hekken die ’s nachts dichtgaan. De EU steunt vele initiatieven om de verhoudingen te verbeteren. Wat als na brexit de subsidies wegvallen?

“Ik ben atheïst”, zegt taxichauffeur Mark Cairnduff rijdend door Belfast langs de Peace Wall, een muur van 15 meter hoog, die het westen van de Noord-Ierse stad in tweeën splijt. De onvermijdelijke vraag volgt: “Ben je een katholieke of een protestante atheïst?” De kleine man met kaal hoofd en kraaloogjes lacht. “Een protestantse atheïst.” Zo behoor je ongewild bij de ene of de andere partij.

Cairnduff (37) rijdt toeristen rond in de protestantse en katholieke arbeidersbuurten, langs rode bakstenen rijtjeshuizen met tientallen enorme muurschilderingen waarop helden, of terroristen, uit vroegere turbulente tijden worden vereerd. Doden van de Ira, de katholieke guerrillabeweging. Doden van protestantse paramilitaire groepen, zoals het Red Hand Commando. Muurschilderingen van donker geklede mannen met bivakmutsen en AK47 machinegeweren die oproepen tot strijd.

“Twintig jaar geleden kon ik hier niet rijden. Toeristen waren bang om hier te komen. Nu zijn de gewelddadige oude én nieuwe vreedzame muurschilderingen bijzondere volkskunst geworden.” Duizenden boodschappen van vrede worden er wekelijks op de muur gezet. Zoveel zelfs dat honderden meters muur elke paar weken fris overgeschilderd worden voor nieuwe vredesberichten. Cairnduff heeft een speciale watervaste stift voor zijn klanten om er ook een bericht achter te laten. Het zijn vooral buitenlandse toeristen die er graag een positieve, poëtische tekst op schrijven, niet de intens verdeelde bevolking van Belfast.

Diepgeworteld

Daar ligt de kern van het Noord-Ierse probleem: segregatie. Al voor de totstandkoming van het Goede Vrijdagakkoord in 1998 is op allerlei niveaus gewerkt aan de verbetering van de relaties en het stoppen van het geweld dat eind vorige eeuw aan ruim 3600 mensen het leven kostte. “Sindsdien is in stilte verder gewerkt aan vrede door bijna driehonderd verschillende organisaties”, zegt Sheila Cannon, assistent hoogleraar aan het monumentale Trinity College in Dublin en gespecialiseerd in sociaal ondernemerschap.

Er gaat veel EU-subsidiegeld naar die initiatieven: re-integratietrajecten voor vrijgelaten paramilitairen of terroristen, en werkgroepen waar gesproken wordt over gemeenschappelijk erfgoed in plaats van alleen terug te grijpen op de eigen katholieke of protestantse beleving van de geschiedenis. “Er zijn afgelegen vredescentra in de heuvels waar protestanten en katholieken in het weekend met elkaar kunnen praten over de verbetering van de lokale verhoudingen”, vertelt Cannon in de statige professorenkamer.

“Het werk is verre van af”, concludeert Cannon. De segregatie tussen protestanten en katholieken is diepgeworteld in de geesten en structuren van de Noord-Ieren en hun samenleving. Een brexit, met eventueel weer een harde grens, lijkt dertig jaar werk overboord te gooien.

Stalen poorten

Nog altijd zijn er in Belfast vele kilometerslange, hoge muren die de wijken van protestanten en katholieken van elkaar scheiden. Vier stalen poorten bieden toegang tot de wijken van de twee opponenten. Om tien uur in de avond en in het weekend gaan die enorme hekken dicht om het verkeer buiten te sluiten voor de veiligheid van bewoners. 

Zulke muren zijn er ook in Londonderry. Een enkele muur is afgebroken, maar na 1998 nam het aantal muren de facto toe in Noord-Ierland. Bewoners van beide gezindten wonen er liever achter, dan voelen ze zich veiliger en het verstrekt het gemeenschaps- en familiegevoel.

Twee decennia na het Goede Vrijdagakkoord is het relatief rustig tussen de muren van Belfast. Cairnduff heeft een simpele verklaring: “Het gaat economisch goed met de stad. Mensen kunnen hier nu gelukkig zijn.” Zelf oogt hij happy in zijn oude vaalrode Peugeot Caddy met versleten, doorgezakte stoelen. “In het centrum van Belfast zijn de oude buurten afgebroken, nieuwe woningen en appartementencomplexen gebouwd. Hier bestaat geen katholiek of protestant meer, geen katholieke paramilitaire groepen als Real IRA, Provisional IRA of de protestantse Ulster Defence Association (UDA). Hier is het vreedzaam gemengd.” Maar een paar honderd meter verder is dat anders, daar overheerst de segregatie.

Taxichauffeur Mark Cairnduff. Beeld Erik van Zwam

Zelf kreeg de taxichauffeur niet lang geleden een woning aangeboden in een katholieke wijk van een vriend die daar een paar huizen had gekocht. Het huis was prima, de huurprijs ook, maar de protestantse atheïst Cairnduff piekerde er niet over. Daar wonen is vragen om moeilijkheden. In het beste geval komt er een waarschuwing om het huis binnen een dag of drie te verlaten. En in het slechtste geval? Het zou in Belfast niet voor het eerst zijn dat er een brandbom wordt gegooid in een woning van iemand met een ander geloof. Ook al ben je atheïst, je blijft in Noord-Ierland voor altijd protestant of katholiek.

De scholen

Dat begint al op school. Circa 90 procent van de basisschoolkinderen in Noord-Ierland gaat naar een school van de eigen identiteit: katholiek of protestants. Slechts 5 procent zit op een gemengde school. Op de middelbare school stijgt dit percentage iets.

Marie Lindsay, schooldirecteur van St. Mary’s College, een middelbare meisjesschool in Londonderry, is diep beledigd over de vraag of het systeem van protestantse en katholieke scholen de segregatie in stand houdt. “Religie heeft niets van doen met de segregatie”, zegt ze verontwaardigd. “We proberen de meisjes hier normen en waarde bij te brengen, respect voor andersdenkenden en niet te discrimineren.”

Schooldirecteur Marie Lindsay van St. Mary's College. Beeld Erik van Zwam

Iedereen is welkom op haar meisjesschool. Dat neemt niet weg dat er maar twee of drie protestantse meisjes op de katholieke school met 860 leerlingen zijn. En een paar moslimmeisjes. Ze is ermee bezig. Haar staf van docenten is gemengd. “Ik mag bij sollicitatieprocedures niet discrimineren en dat gebeurt ook niet”, zegt ze ferm.

Waarom er zo weinig protestantse meisjes op haar school zitten, kan ze wel verklaren. Tachtig procent van Londonderry is katholiek, dus is een oververtegenwoordiging logisch op St. Mary’s. Gemengde scholen zijn niet populair bij ouders. Die krijgen weinig aanmeldingen. “St. Mary’s heeft elk jaar te maken met te veel aanmeldingen. We kunnen niet iedereen plaatsen.”

Lindsay ziet de school juist als een oplossing in het Noord-Ierse conflict. “We organiseren met de protestantse school gezamenlijk een onderwijsweek. In de zaterdagschool hebben we gemengde klassen.” De kwestie van gesegregeerde identiteitsontwikkeling op haar school ziet ze niet. “Meisjes hier zijn zich niet bewust van hun katholieke identiteit, maar vooral geïnteresseerd in sociale media en popsterren.”

Oranjemarsen

De verdeeldheid is niet alleen op het gebied van wonen, wijken en scholen actueel, de hele samenleving is ervan doortrokken. Elk gesprek geeft daar uiting aan. Toch is er wel het een ander gebeurd de laatste twintig jaar. Al was het maar dat het economisch veel beter gaat en de jonge generaties The Troubles, zoals de Noord-Ieren de jaren van conflict noemen, niet aan den lijve hebben meegemaakt.

Andrian Kerry is directeur van het Museum of Free Derry in de katholieke arbeiderswijk The Bogside in Londonderry. Hij ziet wel enige progressie. “Voor het Goede Vrijdagakkoord realiseerden we ons al dat het conflict eindeloos kon doorgaan, maar dat niemand daar beter van werd.” Het duurde toen nog jaren voordat het vredesakkoord eind jaren negentig er kwam en daarna was er nog veel werk aan de winkel.

Zo werd er in Londonderry een vreedzame oplossing gevonden voor de heftige confrontaties tussen beide groepen tijdens de beruchte protestantse Oranjemarsen die jaarlijks in heel Noord-Ierland worden gehouden. Vertegenwoordigers van The Bogside spraken na vele geheime ontmoetingen met de protestantse Unionisten af dat ze elkaar niet meer zouden provoceren. De jaarlijkse Oranjemars over de vestigingsmuren van Londonderry, pal boven de wijk, vindt nu zonder noemenswaardige incidenten plaats. De aanpak van The Bogside is sindsdien gekopieerd in andere steden.

Nerveus

“Maar een brexit maakt iedereen in The Bogside nerveus”, zegt Kerry met dat zwaar Ierse accent. “Er wordt nog steeds veel gepraat over de politieke aspecten van het hedendaagse vredesproces. Hiervoor zijn we erg afhankelijk van Europese subsidies. De brexit kan hier een einde aan maken. EU-subsidies zijn extreem belangrijk voor ons”, aldus Kerry.

Wetenschapper Sheila Cannon bevestigt dit vanuit Dublin. “Het geld is nodig om de vreedzame hereniging van protestant en katholiek in Noord-Ierland op gang te houden. Die noodzakelijke structurele veranderingen zullen nog jaren, zeg maar generaties, duren. Zonder EU-subsidie valt de bodem onder dit proces weg.”

Lees ook: 

Door de brexit doemen demonen weer op langs de Noord-Ierse grens

Het grote struikelblok in de besprekingen tussen Londen en Brussel is de grens met Ierland. Op reis langs die grens blijken de spanningen tussen katholieken en protestanten allerminst verdwenen.

Britse misrekening bij de brexit: de Ieren zijn niet langer nederig

De Britten rekenden op Ierse meegaandheid in de brexit-onderhandelingen, maar de Ierse premier eist de beste deal voor zijn land.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden