De brandstapel is bij ons passé

,,De neiging om kritiek op de islam taboe te verklaren, is nauwelijks te onderdrukken. De laatste tijd zien we de termen 'moslimhaat' en 'islamofobie' in de kranten opduiken. Dat zijn misleidende kreten, bedoeld om een inhoudelijk debat over de islam te voorkomen. Zo'n debat mag altijd gehouden worden. Na de aanslagen in de Verenigde Staten hebben we zeker het recht om de vraag te stellen of de gedachten die de islam uitdraagt door de beugel kunnen. Door onze beugel, wel te verstaan. Dat is geen haat. Dat is geen fobie. Dat is zorg. Wij lijken immers verwikkeld in een oorlog om onze normen en waarden. Verliezen we die, dan verliezen we alles wat wij belangrijk vinden.''

Bovenstaand citaat is afkomstig uit een opmerkelijk essay van Paul Frentrop, dat vorige week verscheen in HP/De Tijd: 'Er is iets mis met de islam'. De redactie van Letter & Geest vroeg vijf auteurs om een reactie: de schrijfster Betsy Udink, de ethicus Frits de Lange, de econoom Arnold Heertje, de politicus Oussama Cherribi en de filosoof Paul Cliteur. Een samenvatting van het essay van Frentrop staat hieronder.

I

Het voortreffelijke artikel van Paul Frentrop heeft volgens mij als kern twee stellingen. De eerste is, zoals de titel aangeeft: 'Er is iets mis met de islam'. Wie zijn artikel gelezen heeft, weet dat dit mag gelden als een understatement. Zijn betoog is namelijk niets minder dan een vernietigende kritiek op de islam. Fundamentalisme is te vinden in andere wereldgodsdiensten, maar de islam heeft een moderniseringsproces gemist. Daardoor is het minder 'beschaafd' dan andere godsdiensten. De islam is daarom ook gevaarlijker dan bijvoorbeeld het christendom.

Frentrop gaat hiermee dwars in tegen de politiek correcte mening over dit onderwerp die ons op dit moment van alle zijden tegemoet schalt. We worden de laatste tijd toegesproken door wijze burgervaders die allemaal dezelfde boodschap uitdragen. Lief zijn voor elkaar. Niet discrimineren. Niet zeggen dat de ene godsdienst beter is dan de andere. Niet zeggen dat godsdiensten überhaupt hebben bijgedragen aan haat tussen de volkeren.

Niet alleen van burgervaders hoor je dat, ook de wetenschap doet mee. De ene na de andere arabist verschijnt ten tonele die nog eens rustig komt uitleggen dat de islam in wezen een heel vriendelijke religie is en dat we niet aan 'de' islam mogen aanrekenen wat slechts voor een kleine minderheid binnen die religie geldt. Laatst zag ik op de buis ook een hoogleraar in de 'interculturele communicatie', een wetenschap waarin Job Cohen en Wim Kok ook wel hooggeleerd moeten zijn, want het komt eigenlijk allemaal op hetzelfde neer: niets onvriendelijks zeggen over welke cultuur, welke godsdienst, welke etnisch-religieuze groepering dan ook.

Toch blijven daarmee natuurlijk enkele interessante vragen liggen die Frentrop nu juist wel aan de orde stelt. Hoe komt het dat de islam meer ontvankelijk lijkt voor fundamentalisme dan bijvoorbeeld het christendom? Antwoord: omdat het christendom eigenlijk geen christendom meer is. Het 'christendom' waar we tegenwoordig mee geconfronteerd worden is geen onversneden oergodsdienst meer, maar een wollig amalgaam van jodendom, christendom, grieks-romeinse cultuur en verlichtingshumanisme. Het is een geseculariseerd syncretisme. Mijn persoonlijke opvatting is dat met name de grieks-romeinse wortels van de westerse cultuur, versterkt naar voren gekomen in het verlichtingshumanisme, het christendom zoals we dat tegenwoordig kennen hebben geciviliseerd.

Dat we geen echt christendom meer hebben in onze cultuur - met name in Nederland - blijkt uit het gestotter waarmee je geconfronteerd wordt als je iemand recht op de man af vraagt: 'Ben jij christen?' Je hoort dan: 'Euh, ik ben christelijk opgevoed.' Of: 'Ik sta wel in een christelijke traditie.' Of: 'Ik weet mij geïnspireerd door de christelijke traditie.' Maar volmondig 'ja, dat ben ik', dat hoor je niet.

Je kunt het ook zo zeggen: het hedendaagse christendom is een façade geworden. Het christendom van de Vrije Universiteit, de Katholieke Universiteit Nijmegen of de Katholieke Universiteit Brabant is allang verpulverd tot een soort oecumenische spiritualiteit, zo geen 'New Age'. Van de Katholieke Radio Omroep is er alleen een 'gevoel dat blijft'. De laatste resten echte godsdienst moeten door een heel leger van communicatieadviseurs en andere reclamelui worden opgepoetst om de schijn te wekken dat nog iets resteert dat een afzonderlijke voorziening rechtvaardigt.

Wat merkwaardig genoeg wel is gebleven, is de agressieve en intolerante bejegening van atheïsten, vrijdenkers of gewoon 'nieuwsgierigen'. Met dat laatste bedoel ik: mensen die onbevangen godsdiensten met elkaar willen vergelijken en daarover kritische oordelen uitspreken. 'Cliteur hitst willens en wetens op tegen andersdenkenden', schrijft een verhitte collega van mij als reactie op mijn stelling dat niet alle culturen gelijkwaardig zijn (Trouw, 9 oktober 2001). De brandstapel is gelukkig passé, maar we hebben kennelijk nog een lange weg te gaan voordat gewoon over culturen en godsdiensten kan worden gediscussieerd op dezelfde manier waarop we dat doen over politieke stromingen en ideologieën.

II

De tweede stelling van Frentrop is - als ik hem goed begrijp - dat overwogen moet worden de islam te verbieden. Hij schrijft: 'Zouden we dan concluderen dat het islamitische gedachtegoed niet deugt, dan moeten we daar ook de consequentie uit trekken. Dan moet de islam als niet passend in een rechtsstaat verboden worden net zoals politieke partijen met onfrisse denkbeelden verboden worden. Zoals de vrijheid van partijvorming niet mag worden misbruikt, zo mag immers ook de vrijheid van godsdienst niet worden misbruikt.'

Daar moet ik met Frentrop van mening verschillen. Beseft Frentrop wel dat hij en ik met deze argumentatie even kwetsbaar zijn als de islamieten? Mijn gewaardeerde collega die schrijft dat ik 'ophitsend' schrijf en 'wetenschappelijk vals spel' speel en meer van dat soort kwalificaties, zou ik niet graag het middel van de echte censuur in handen spelen. De straf op onbevangen onderzoek naar godsdiensten en culturen is gescheld, sociale uitsluiting en hate-mail. Maar het Openbaar Ministerie heb ik mij - en voor zover mij bekend ook Frentrop - tot nu toe van het lijf kunnen houden. Ik wil dat graag zo houden en daarvoor moeten mensen als Frentrop en ik een prijs betalen, denk ik. Die prijs is dat we het beginsel van de vrijheid van meningsuiting verdedigen tegenover de fanatici die om het verbod roepen van elke meningsuiting die een bedreiging vormt voor de religieuze en culturele ideeën die zij koesteren en die ze niet aan de kritiek van een onbevangen oordeel wensen te onderwerpen. Dat vraagt veel. Het vergt van christenen en moslims dat zij een kritisch oordeel van Frentrop en van mij over hun godsdienstige voorstellingen dulden. Het vergt van mij dat ik niet meteen naar het Openbaar Ministerie loop wanneer een gekwetste collega mijn analyse 'ophitsend' meent te moeten noemen. Maar het vergt ook van ons, autochtone Nederlanders, dat we uitspraken van El Moumni over homoseksualiteit die we niet graag horen, tolereren. Als we die houding werkelijk gaan praktiseren dan is het niet ondenkbaar dat eens zelfs de Nederlandse politiek correcte elite ontwaakt uit haar dogmatische sluimering. Pas dan is de echte Verlichting gerealiseerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden