De boom van Goethe en Büch

De ginkgoblaadjes vallen in de botanische tuin van Tokio. © Hanneke van Dijk Beeld
De ginkgoblaadjes vallen in de botanische tuin van Tokio. © Hanneke van Dijk

De ginkgo wordt gezien als een van de wereldwonderen. De fossiele bladresten van miljoenen jaren geleden zijn gelijk aan de ginkgo van nu.

Hanneke van Dijk

In de herfst vallen de ginkgo's erg op. Hun takken zijn versierd met goudgele blaadjes die als kleine gouden vogeltjes naar beneden dwarrelen - die vergelijking heb ik geleend van een haiku.

Blad
Een bijzondere boom is het. Het blad lijkt op geen enkel ander boomblad. Het voelt aan als leer, de nerven lopen parallel en de bovenkant heeft een insnijding die halverwege ophoudt. Het blad lijkt te twijfelen of het een of twee bladeren zal zijn. Goethe viel dat ook al op en in 1815 maakte hij een gedicht voor een van zijn vele vriendinnen, Marianne von Willemer. Hij stuurde het haar, vergezeld van een ginkgoblad.

...Leeft het als een enkel wezen;

innerlijk in twee gedeeld?

Of vormt juist het uitgelezen;

tweetal één herkenbaar beeld?...

Mooi dubbelzinnig. Maar niet alleen het blad heeft moeite met keuzes. Ook de boom kan niet kiezen of het een lagere of een hogere plant is. De ginkgo is de enige nog levende tussenvorm tussen lagere en hogere planten, tussen coniferen en varens. Het geslacht Ginkgo heeft zijn eigen familie, de Ginkgoaceae. Van de Ginkgo is maar een soort bekend, Ginkgo biloba.

Vruchten
Minder bijzonder, want dat zijn wel meer bomen, is dat de ginkgo tweehuizig is - er zijn mannelijke en vrouwelijke bomen. Pas na 20-25 jaar komen er vruchten aan de vrouwelijke bomen.

De vruchten worden in Aziatische landen zeer gewaardeerd en in een Chinees gedicht uit de 11de eeuw beschreven als parels die men geeft aan een dierbare gast. Ze worden geroosterd, gekookt of gebakken gegeten. Ik at ze in de soep, maar ze smaakten niet echt opvallend. De vruchten zouden vreselijk stinken. Ook dat valt mee, het geeft wel wat rommel op de grond, dus als straatbomen kunnen beter mannelijke exemplaren geplant worden.

Ginkgo uit 1737
In de tuin van de Oude Hortus in Utrecht staat een ginkgo. Deze boom is voor onze begrippen al heel oud, en werd in 1737 geplant. Begin 1700 ontdekte de Duitse arts en botanicus Engelbert Kaempfer de bomen in Japan. De ginkgo die oorspronkelijk uit China kwam, was door middel van zaden in Japan terechtgekomen. Hij stuurde zaad naar Nederland en uit dit zaad is deze boom ontstaan.

In de Leidse Hortus staat een boom uit 1785. Beide bomen zijn mannelijke exemplaren. Pas in 1814 werd door de Franse botanicus De Canadolle een vrouwelijke ginkgo ontdekt. Hij stuurde takken ervan naar verschillende universiteiten met als resultaat dat zowel de ginkgo in Utrecht als in Leiden een vrouwelijke tak hebben die er destijds op geënt werd.

Bijzonder sterk
Een ginkgo kan heel oud worden. In China en Japan komen ginkgo's voor van meer dan 2000 jaar oud. In Japan staan ze vaak bij tempels en worden daar als een godheid vereerd. Om de boze geesten op afstand te houden wordt er om de stam een rijstkoord gebonden. Je ziet ze daar ook als straatbomen in steden staan, soms ver teruggesnoeid, zoals platanen aan een Frans marktplein.

Ginkgo's zijn bijzonder sterk, trekken zich niets aan van luchtvervuiling en hebben geen last van ziekten en plaagdieren. Zijn natuurlijke vijanden zijn lang geleden uitgestorven. Vier ginkgo's die ongeveer één kilometer stonden van de plek waar de atoombom Hiroshima trof, hebben de ramp overleefd. Op een van de ginkgo's is een gedenkplaat bevestigd: No more Hiroshima. Het enige waar de boom niet van houdt, zijn lange droge of natte perioden.

Het ginkgo motief werd in China en Japan al van oudsher afgebeeld op schilderijen, keramiek en zwaarden. In Japan kom je het ginkgoblad tegen in familiewapens, op grafstenen en kimono's. Aan het eind van de negentiende eeuw werden bloem- en bladmotieven in Europa veel gebruikt en ook hier komen we ginkgobladeren tegen. In Weimar, de stad van Goethe, is zelfs een ginkgomuseum. (www.ginkgomuseum.de)

Ginkgo in de tuin?
Je vraagt je af waarom een boom met zoveel geschiedenis en zoveel verhalen niet vaker aangeplant wordt. Er is weliswaar maar een soort van bekend, en die Ginkgo biloba is te groot voor een particuliere tuin.

Maar er zijn veel cultivars van de soort geselecteerd die minder groot worden. Als straatvorm zijn zuilvormige bomen geschikt zoals Ginkgo biloba 'Lakeview', de 'Fairmount' en 'Princetown Sentry'. Ginkgo biloba 'Autumn Gold' is geen smalle boom, maar heeft een prachtige goudgele herfstkleur. Nog mooier geel dan andere ginkgo's, want de meeste kleuren geel in de herfst.

In eigen tuin kun je beter een ginkgo planten die kleiner blijft, zoals Ginkgo biloba 'Saratoga', 'Barabits'Nana' en 'Tubifolia' die niet hoger dan vijf meter worden. Nog kleiner zijn de dwergvormen. Zij zijn afkomstig van een heksenbezem, een woekering aan de boom. Ze worden meestal op een stam geënt. Ginkgo biloba 'Mariken' is een dwergvorm die je zelfs op je balkon in een grote bak kun zetten. Ginkgo's zijn te koop bij gespecialiseerde kwekerijen, bijvoorbeeld kwekerij Esveld in Boskoop (www.esveld.nl)

Boudewijn Büch
De gele blaadjes, die nu te vinden zijn, oefenden ook op Boudewijn Büch een grote aantrekkingskracht uit. Hij schreef in 'Een heel huis vol':

Ik heb tientallen blaadjes van de boom uit alle mogelijke windstreken meegenomen, maar toch kan ik het niet nalaten nog meer blaadjes naar huis te slepen. ...Het is vooral de magie van dat prachtige gedicht van Goethe die mij tot de boom veroordeelde.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden