De boom die kwalen geneest

Van Limburg tot Groningen telt Nederland honderden voormalige bedevaartsplaatsen. Trouw zoekt deze zomer naar sporen van de vergeten devotie. Vandaag: de koortsboom van Overasselt.

Aan de tak van een stevige zomereik wappert een zwarte string. Het bos van Overasselt dampt na een regenbui. Er krast een kraai. Naast de string hangen een boerenzakdoek en een theedoek vol regenvlekken. Een stinkend paar sokken beweegt op de wind. Een bonte boel is het, een boom vol lapjes. Op een strook stof staat in blauwe letters: "Maak alstublieft mijn baby gezond."

De koortsboom wordt deze zomereik vlakbij Nijmegen genoemd. Een boom die kwalen zou kunnen genezen. Je moet, zo verhaalt de legende, een lapje van de kleding van de zieke aan een tak knopen, en met je rug naar de boom het bos uitlopen.

Vlakbij de koortsboom zou ooit de hut van een heidense hoofdman hebben gestaan. Zijn dochter kreeg op een dag hoge koorts. Gelukkig was Willibrord in de buurt bezig met kerstenen. De hoofdman smeekte toen de missionaris zijn dochter te genezen. Willibrord wilde dat alleen doen als de hoofdman zich tot het christendom zou bekeren. De wanhopige man stemde in. Willibrord gaf hem de opdracht de haarband van zijn dochter in de boom naast de hut te binden. De koorts van de dochter verdween.

Dit verhaal werd eind 19de eeuw opgetekend en verspreid. Toen was de open plek in het bos al vier eeuwen een pelgrimsoord. Er stond een kapel gewijd aan de heilige Walrick, streekheilige en patroon voor koortslijders. Pelgrims trokken er ijlend naartoe en smeekten Walrick om genezing.

Van de kapel was anno 1900 slechts een ruïne over. Maar rond de bomen ernaast ontstond een levendige cultus. De takken zouden de genezende kracht van Willibrord en Maria in zich hebben, en de boze geest van de ziekte kunnen overnemen.

Vanaf de jaren vijftig kon de koortsboom op minder versiering rekenen - de paracetamol werd populair. Dagblad Het Vrije Volk citeert in 1962 de droevige vrouw die gelooft dat haar tante door de boom is genezen. "Maar tegenwoordig hebben ze allerlei pillen uitgevonden om de koorts te drukken. De mensen vinden dus dat ze de boom niet meer nodig hebben." Hoe staat het vijftig jaar later met de cultus rond de koortsboom? Heeft de boom het van de paracetamol verloren?

Er hangen nog steeds lapjes aan de bomen rond de kapelruïne. Ze druipen van de regen. Een groep kinderen van een zomerkamp heeft de ruïne naast de koortsboom bezet. Een jongetje is op de muur geklauterd en probeert de string uit de boom te plukken. "Kijk, aan deze boom groeien sokken", zegt een blond meisje. Een oudere jongen lacht. "Nee joh. Die lappen hebben mensen er zelf in gehangen, zodat ze beter worden als ze ziek zijn." "Echt?", vraagt een jongen. "Zou het ook helpen tegen mijn zere keel?"

Geborgenheid

Om bij de lappen te kunnen, moet je op de stenen overblijfselen van de kapel gaan staan. Op je tenen. Aan een hoge tak is een rolletje papier vastgemaakt met een gesp van een backpack. Er komt een kever uit. Op het vergeelde papier staat: "Dat ik mijn man mag ontmoeten, tussen de bedrijven door. Dat er weer geborgenheid is. Chemie. Dat we er 100 procent voor gaan."

Daar komt het echtpaar Maassen uit Nijmegen aangelopen. Hij leunt op zijn wandelstok, zij draagt haar grijze haar los. Een hondje rent voor hen uit. Stilletjes betreden ze de ruïne. Mevrouw Maassen klemt een kaarsje in haar hand. Ze lijkt zich enigszins te storen aan de kinderdrukte. "Dit is een heilige plek", zegt meneer Maassen. Zijn vrouw steekt het kaarsje aan en zet het bij het Mariabeeld in de ruïne. "We slaan geen dag over", zegt ze. "Deze plek is belangrijk voor ons. We bidden hier voor alle zieken."

Haar eigen zuster, vertelt mevrouw Maassen, had kanker. "Het was ernstig. We hebben een lapje van haar kleding aan de boom gehangen, en ze had veel minder pijn. Er vinden hier genezingen plaats. Dat geloven we."

Als het kaarsje even gebrand heeft, blaast mevrouw Maaskant het weer uit. Ze verstopt het achter een steen in de ruïne, waar een flinke stapel platgedrukte waxinelichtjes ligt.

Ondertussen vertrekken de kinderen. In de verte is te horen hoe ze een lied zingen. Rond de koortsboom wordt het stil.

Elly de Houw (grijze boblijn, gebloemde blouse) komt aanwandelen. Ze staat stil voor de boom. "Het is meer een wensboom geworden. Ik kom hier al van kinds af aan. Wij hadden ontzag voor de boom. We durfden niet te praten als we hier waren. Net alsof we in de kerk zaten. Toen ik ouder werd, ging ik me schamen voor mijn kinderlijke devotie. Ik sprak er niet meer over. Ik dacht er niet meer aan. Nu ik ouder word, komt het weer. Het voelt alsof de boom mij naar zich toetrekt."

Van recente genezingen door toedoen van de boom weet Van Houw niets. Maar daarvoor is de pastoor van Overasselt wel te raadplegen, zegt ze.

In de katholieke kerk 'De twaalf apostelen', midden in het dorp, vertelt pastoor Aloys van Velthoven over de laatste hem bekende genezing. Dat moet mevrouw Janssen zijn. Ze is al in de tachtig en woont vlak achter de kerk.

De pastoor moet een beetje grinniken om de hele cultus. "We gaan natuurlijk geen altaar oprichten bij die boom. Het blijft een volksgeloof hier in het dorp, dat accepteren we. We bemoeien ons er niet mee. Vooral de oudere bewoners hechten er waarde aan. Voor jongeren en toeristen is de boom een soort wensput geworden."

Een telefoontje naar mevrouw Janssen levert op dat ze haar 'wonderlijke waargebeurde verhaal' - dat haar tien jaar geleden overkwam - wel wil vertellen, bij een kopje thee. Maar op de afgesproken tijd heeft ze toch haar bedenkingen gekregen. Het telefoontje heeft haar overvallen, zegt ze. Ze wil alles niet nog een keer oprakelen, daar vindt ze zichzelf te oud voor, en haar gezondheid laat te wensen over - ondanks de genezende kracht van de koortsboom.

Maar in Overasselt kent iedereen het verhaal van Jan en Nel Janssen. Mevrouw Vink van een paar straten verderop heeft krantenknipsels over haar genezen dorpsgenoot bewaard. Ze haalt een plakboek uit het kastje onder de tv. "Even kieken", zegt ze. Ze vindt een artikel dat in de streekkrant heeft gestaan."Hier staat het verhaal," zegt ze. Haar man maakt met de scanner een kopie.

'Koortsboom, koortsboom'

Jan Janssen is op een dag alleen thuis, verhaalt het artikel. Hij hoort een diepe stem. "Koortsboom", klinkt het door de kamer. Zijn vrouw ligt op dat moment in het ziekenhuis. De artsen krijgen haar hoge koorts niet onder controle. "Koortsboom", klinkt het nog tweemaal. Jan Janssen weet wat hem te doen staat. Hij stapt in de auto en knoopt een kledingstuk van zijn vrouw aan de zomereik. Later die dag bezoekt hij zijn vrouw. De artsen zijn sprakeloos. Nel Janssen is koortsvrij.

Mevrouw Vink vindt het een mooi wonder. Haar man is sceptisch. "Maar mevrouw Janssen wordt niet raar aangekeken in het dorp. Er wonen hier veel katholieken. Die geloven dat." Zelf gaat Vink niet meer naar de mis. Zijn vrouw wel. Op de kast in de woonkamer klemt een stenen Maria Jezus in haar armen.

"Wij weten niet anders of de koortsboom is er", zegt Vink. "Hij hoort bij Overasselt. Ten minste, wij als de ouderen van het dorp voelen dat zo."

Om de zoveel tijd googelt Vink de koortsboom. De belangstelling ervoor, heeft hij ontdekt, is groot. Mensen van ver buiten Overasselt komen lapjes knopen. Ze schrijven er wensen op. "Voor hen is de koortsboom iets anders", verzucht Vink. "Maar dat geeft niet." zegt hij.

Afbinden

Een heilige boom die van koorts kon genezen - het was nogal een bekend fenomeen in Nederland en Vlaanderen. Er waren bomen te vinden in Alphen, Bergharen, Breda, Eersel, Mijldoorn, Oss en Schijndel. Vaak werden kousenbanden aan deze bomen geknoopt. Men geloofde dat de demon van de koorts op de boom overging. Daar kwam soms een bezweringsformule aan te pas. De bekendste luidt: "Olde marolde, ik hebbe de kolde, ik hebbe ze noe, ik geven ze oe. Ik bind ze hier neer, ik krieg ze niet weer." Dit ritueel werd 'afbinden' genoemd. Dit van oorsprong heidense ritueel wortelt in het geloof, dat ook levenloze zaken bezield zijn, en daarom het vermogen kunnen hebben om ziekten over te nemen van mensen.

In de huidige New Age-beweging hebben deze heilige bomen nieuw aanzien gekregen. De koortsboom wordt verbonden met ideeën over stromen energie. Cor Prevo, sjamanist, en eigenaar van praktijk 'De Koortsboom', ziet de boom in Overasselt bijvoorbeeld als een 'krachtplaats', waar hij zijn cliënten graag mee naartoe neemt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden