De boodschap van Mitch

Niemand in het armoedige Honduras kan zich onttrekken aan de gevolgen van de ramp die de orkaan Mitch veroorzaakte. Maar de hulpverlening verloopt beter dan verwacht. Van corruptie is weinig te merken. En veel Hondurezen zijn positief gestemd, denken dat Mitch een boodschap bracht, een boodschap voor een 'vernieuwd' Honduras.

TEGUCIGALPA - Is het verbeelding of niet? Bij overschrijding van de grenzen met El Salvador en Nicaragua lijkt de ellende in Honduras een stuk schrijnender dan in de buurlanden. Magere kinderen klampen je aan, blootvoets, soms met ontstoken voeten. Ze vragen om een maaltijd, een stukje brood, wat bruine bonen. Die extreme armoede went niet, doet pijn. En dan laat plotseling de natuur, de woeste orkaan Mitch zich zien om één van de armste landen ter wereld een genadeklap te geven.

Een reddingsploeg vindt het lijk van de 12-jarige Juana María Fúnez, door haar vader Pedro Antonio liefkozend 'Juanita' genoemd. Mitch heeft weinig mensen in Honduras zo weten te treffen als juist deze Pedro Antonio. Zijn echtgenote, moeder en vier kinderen zijn omgekomen, schoonmoeder is nog niet gevonden. Pedro Antonio klampt zich nu vast aan andere familieleden. “Ik dank God dat ik tenminste mijn familie heb teruggevonden."

Tweehonderd meter verwijderd van dit familiedrama aanschouwt de Franse president Jacques Chirac de enorme schade die Mitch aanrichtte in de wijk Nueva Esperanza (Nieuwe Hoop) van de hoofdstad Tegucigalpa. In dezelfde barrio leeft daar Selvin Pérez, een 24-jarige man die zijn zwangere vrouw María Teresa en driejarige dochter Alejandra zag opgeofferd aan de vuurzee van rotsblokken en modder. Wanhopig had Selvin naar zijn geliefden gezocht en redde daarbij enkele kleine kinderen van de dood.

Het hartverscheurende gehuil van Selvin's moeder klinkt nog lang na in de oren. Zij, Selvin en Pedro Antonio geven de menselijke maat aan van het geweld van Mitch: het onnoemelijke verdriet van één of twee mensen, van één familie. Mitch zal nog lange tijd sporen achterlaten in het dagelijks leven van Midden-Amerika. De wederopbouw vergt jaren. Nu overheersen andere beelden; in wijken als Nueva Esperanza worden nog steeds lijken uit een tientallen meters diep ravijn gehaald, vaak onder grote zware rotsblokken vandaan.

Drie weken na de ramp zit een deel van Honduras onder de modder. Geïsoleerde gemeenschappen wachten nog op hulp. Vrouwen doen de was in vuil rivierwater, kinderen zwemmen er rond en drinken het water. Geen wonder dat besmettelijke ziekten de kop opsteken.

De kano dient als middel om de rivier te overbruggen, althans overdag. De vrouw achter de bar van een hotel in het noordelijke La Ceiba die in de meeste vernielde wijk van deze havenstad woont aan de andere kant van de rivier:

“'s Morgens steek ik met een bootje over. Maar als ik 's avonds om negen uur naar huis ga, moet ik de vervuilde rivier overzwemmen.”

De schade langs de grens met El Salvador lijkt mee te vallen. Veertig kilometer verder ligt de Rio Grande, een strategisch punt op weg naar het zuidelijke Choluteca. De kolossale brug is weggeblazen, de oversteek is slechts per boot mogelijk. Hulpgoederen en levensmiddelen worden vanuit vrachtwagens overgeladen op kleine bootjes. Enkele vrachtwagens proberen de rivier op ondiepe punten over te steken. Het handelsverkeer met het buurland ligt vrijwel plat.

Iedere Hondurees heeft te maken met de gevolgen van de natuurramp. De landbouw kreeg de grootste klappen, vooral de bananenteelt. Ongeveer 90 procent van de plantages werd vernietigd. Het duurt ruim een jaar voordat opnieuw kan worden geoogst. Van de koffie, het product dat Honduras de meeste deviezen oplevert, is een vijfde deel van de oogst verloren gegaan. Het arbeidscontract van zo'n 25 000 arbeiders werd ontbonden. Voor maïs, rijst, meloenen, garnalen, suikerriet, palmolie en citrusvruchten gelden soortgelijke verhalen.

De cijfers spreken voor zich, maar de waarneming met eigen ogen maakt meer indruk bij twee weken rondreizen in Honduras. Onafzienbare 'eind-van-de-wereld'-impressies, Hollywood met zijn rampenfilms kan nog veel inspiratie ontlenen aan deze werkelijkheid. Verwoeste woonwijken, onder water gelopen vliegvelden, onder de modder bedolven stadjes, honderden vrachtauto's en lemoenentrailers die op, over, onder en in elkaar zijn geduikeld. Kerkhoven van auto's en huizen. Rivieren die in woestijnen veranderden, hun loop is totaal veranderd. Soms vergeet je dat onder een vlak stuk van honderden meters droge modder hele stadswijken, huizen, tractoren, bedrijven en menselijke resten liggen.

In het gehele land proberen buitenlandse hulpploegen met zwaar materieel de geheimen van Mitch bloot te leggen. Duizenden studenten hebben hun studie links laten liggen, werken met schop en kruiwagen aan een gigantische klus, met overgave en enthousiasme. “Liefde aan de stad', zegt een studente uit Choluteca. “We maken ons nu nuttiger dan wanneer we voor de tv hangen.”

Soms verandert de somberheid in wat optimisme. Misschien valt de materiële schade wel mee, treedt het herstel sneller op dan werd verwacht. Op een bustocht van enkele tientallen kilometers is weinig van verwoestingen te zien. Alle busbedrijven hadden gemeld dat de weg van San Pedro Sula naar Tegucigalpa onbegaanbaar was. De tocht nam de normale reistijd van 4,5 uur in beslag. Het enige obstakel, de kapotte brug, was in no-time voorlopig gerepareerd.

Maar zodra je denkt dat het meevalt komt die confrontatie met het 'einde van de wereld', in delen van Choluteca, in de hoofdstad, in de noordelijke bananenregio rondom La Lima, in het noordelijke La Ceiba. Bij dit Armageddon raakte Honduras 70 procent van de infrastructuur kwijt.

Een rondgang langs enkele Nederlanders in Honduras leert dat Mitch iedereen te pakken heeft genomen. Steef Wevers, directeur van Curaçao, het bedrijf van Ceteco dat marktleider is op het gebied van televisies, wasmachines en elektrische huishoudartikelen: “Gelukkig leden we geen persoonlijke verliezen, veel werknemers verloren wel hun huis. Opvangplaatsen zijn ingericht, eten en kleding is gekocht en we proberen de werknemers te helpen bij het herstel van de schade.”

Van de 55 werknemers van Udo van der Waag verloren er twaalf al hun bezittingen. Hij heeft in San Pedro Sula een café-restaurant, een catering-service, een chemische wasserij en handelt in kaas en wijn. “Huilend en onder de modder kwamen onze mensen zich melden. Wat kun je dan anders doen dan matrassen, eten en kleding kopen?”

De broers Hans en Flor Kluck bezitten horecabedrijven en een kaasfabriekje in Tegus en het aangrenzende Valle des Angeles, het toeristenstadje dat anderhalve week lang geheel van de buitenwereld werd afgesneden. Flor: “Uit de omringende bergen moesten we tientallen mensen halen. Onder politiedwang. Ze wilden hun huizen niet verlaten. Het gevaar zagen ze niet of wilden ze niet zien. Vroeger kwamen hier gootjes water naar beneden. Nu plofte een hele rivier neer met meer water dan de Rijn. Niets was er tegen bestand.”

Volgens Hans en Flor is de 22 kilometer lange route naar Valle des Angeles “de zwaarst beschadigde weg' van Honduras. Hij is nu weer begaanbaar voor een landrover, gewone auto's laten zich hier niet zien. “Het dorp is voor 80 procent afhankelijk van het toerisme”, zegt Flor. “Als er niet snel iets gebeurt, sterft het uit.” Grote stukken van het wegdek zijn door de dorpsbewoners voorlopig hersteld. Zij sloofden zich dag en nacht uit. De gebroeders Kluck hopen dat de overheid voorrang geeft aan de weg of dat bijvoorbeeld Nederlandse fondsen de reparatie voor hun rekening nemen. “Met lasso's hebben we hier bewoners gered”, zegt Flor, als we een diep ravijn passeren. Even verderop kwam een oude mijnschacht met tonnen water naar beneden. Flor: “Het was een complete aardbeving.” Hij wijst op de ontboste omgeving. “Als alle bomen er hadden gestaan, was dit niet gebeurd.”

De hulpverlening verloopt beter dan verwacht. “Er zijn wel voorbeelden dat sommige dorpen of regio's teveel en andere te weinig hulp krijgen, maar dat komt omdat er sprake is van enige desorganisatie', vertelt een Hondurese hulpverleenster. “Van corruptie is geen sprake.” Als het daarbij blijft, mogen Honduras en de gehele wereld in hun handen klappen. Toen in 1974 de orkaan Fifí het noorden van Honduras trof, roofden speculanten, politici en andere oplichters hele pakhuizen met hulpgoederen leeg.

De regering van president Carlos Flores houdt daar rekening mee. Bijna alle hulp loopt via de kerken, die een betrouwbare naam hebben. De regering voert strenge controles uit samen met de Amerikaanse US-Aid. Alle controleurs zeggen dat vrijwel niets aan de strijkstok zal blijven hangen. Veel hulp verloopt via de liefdadigheidsorganisatie van Mary Flores, de Amerikaanse vrouw van de Hondurese president. “Zij is brandschoon”, zegt de hulpverleenster. “Al lang vóór Mitch was zij bij liefdadigheid betrokken.”

Flor Kluck: “De controle is soms bijna te streng. Als criminelen geen kans krijgen, verspreiden ze laster. Een radiostation in Valle des Angeles kreeg het anonieme verhaal te horen dat de supermarkt van een Nederlandse eigenaar illegaal hulpgoederen verkocht. Ook de pater, die zich kapotgewerkt heeft voor de gemeenschap, was een zwendelaar. De geruchten konden we ontzenuwen, maar het kwaad was geschied. Geruchten zijn hier snel feiten.”

Schandalen op grote schaal doen zich niet voor. Toch waarschuwde de Panamerikaanse Organisatie voor de Gezondheid (OPS) voor te grootschalige hulpverlening. Zending van grote voorraden medicijnen en kleding kunnen het systeem van een efficiënte distributie verstoren, luidt de waarschuwing. Elk land stuurt contingenten medici, ongeacht de behoefte, en zonder enig voorafgaand onderzoek. Volgens de OPS kan Midden-Amerika goed in de eigen behoefte aan artsen voorzien. Vandaar dat een Hondurese medicus zonder blikken of blozen naar Rome vertrok om daar een cursus te volgen. “Ze hebben mij niet nodig. Er zijn nu genoeg medici in het land”, vertelde de arts.

Honduras heet democratisch, maar heeft niet die reputatie. De ex-bananenrepubliek stond vorig jaar nog op de derde plaats van de hitlijst van corrupte landen. Het land kent een geschiedenis van bananenbaronnen, militaire dictators, coups, en corrupte gekozen presidenten. Maar president Flores zou volgens een overgrote meerderheid van de bevolking de Mitch-crisis goed en effectief hebben aangepakt. Er zijn geen aanwijzingen voor corrupt gedrag, ook al hebben zelfs bewonderaars moeite met Flores' hechte banden met dubieuze ondernemers.

Alles wat er zo'n beetje mis is, heeft te maken met de armoede, de corruptie, de sociale tegenstellingen, het alcoholmisbruik, kinderarbeid, analfabetisme, het klimaat van straffeloosheid (een politicus komt nooit in de bak, de gevangenis is er voor kippendieven), de ontbossing, de trek van het platteland naar de stad, de werkloosheid.

Wellicht houdt ook arbeidsmentaliteit van de Hondurees daarmee verband. “We willen graag het land herbouwen, maar het is dat we damnificados (gedupeerden) zijn”, aldus de tekst bij een spotprent in de krant La Tribuna over rokende, zuipende en kaartspelende mannen. Het is geen generalisatie. Soortgelijke geluiden hoor je overal en iedereen kan constateren dat in menig café 's morgens om acht uur al flink wordt gezopen. Aartsbisschop Oscar Andrés Rodríguez van Tegucigalpa, de morele leider van het land, zegt ronduit dat luilakken die niet meewerken aan de wederopbouw van het land maar moeten hongerlijden.

Mitch bracht een boodschap, menen veel Hondurezen. De boodschap dat verandering nodig is op alle fronten, en die sleutel tot verandering is: onderwijs, onderwijs en nóg eens onderwijs. En die boodschap luidt ook dat een diepgaande verandering voor het eerst óók mogelijk is. De massale inzet, de solidariteit overal gaf een arm volk het nodige zelfrespect. Massale hulp uit het buitenland hielp daarbij. Mensen op straat, de morele leiders en de media praten over een 'nieuw Honduras' en maken onderscheid tussen 'vóór en na Mitch.' Een krantenkop spreekt over 'een gewond, maar nooit overwonnen land'. Als het lukt een 'ander Honduras' te scheppen, heeft de massavernietiging toch nog iets moois voortgebracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden