De bom

Met de buurman neem ik de Duitse verzetsgeschiedenis door. Onze kinderen wentelen zich in de lauwe modder, wij deppen zweet. Vanwege het weer, maar vooral vanwege het gespreksonderwerp. Buurmans grootvader, Carl Goerdeler, stond namelijk afgelopen woensdag in de schijnwerpers en daarmee alle nabestaanden. Want die waren bij de nieuwe president uitgenodigd. En de familie Goerdeler was erbij, want grootvader zou de opvolger van Hitler worden als er vijftig jaar geleden twee bommen onder diens tafel waren ontploft. Maar deze aanslag, die niet alleen volgens de buurman 'dilletantistisch' was, omdat Stauffenberg onder tijdsdruk uiteindelijk maar één bom plaatste, mislukte.

De mannen die Hitler uit de weg wilden ruimen, kunnen het niet meer navertellen. De meesten ervan werden bij ons zwemmeertje Plötzensee vermoord. Naast ons op het bankje in de speeltuin zit de dochter van Goerdeler. Zij vertelt over het Berlijn van toen. We zijn het snel eens. Het is in vele opzichten absurd en tragisch zoals de discussie over het Duitse verzet de afgelopen dagen in overvloed is gevoerd.

En eigenlijk is dit idiote gesprek een beetje op gang gebracht door de zoon van de man die de aanslag pleegde: Franz Ludwig graaf von Stauffenberg. Hij wilde niet dat zijn vader met communistische verzetsstrijders als Wilhelm Pieck en Walter Ulbricht in één ruimte werd geëerd. Daarna kon je geen televisie meer aanzetten, of Stauffenberg en de opstandige militairen gingen op de weegschaal met de communisten, die al veel eerder iets tegen Hitler probeerden te doen.

Het is duidelijk dat de sympathie van vele Duitsers bij de Pruisische militairen ligt, al kwam hun verzet te laat en tevergeefs. Volgens de Israëlische historicus Frank Stern is deze daad zelfs volstrekt onbetekenend voor het verloop van de Duitse nazi-geschiedenis. Daar valt niet veel tegen in te brengen.

Maar het blijft in Duitsland kennelijk moeilijk communisten als helden te zien, omdat een aantal later in de DDR uit de bocht vloog. Geen woord hoorde of las ik de afgelopen dagen over socialisten en communisten die zowel onder de nazi-terreur als de Stasi-heerschappij hun weerzin tegen het regime hebben moeten bekopen met een verblijf in een concentratiekamp. Het is duidelijk. Zulke mensen past het heldenkleed niet. Zij zullen tot in de eeuwigheid anoniem blijven. Het nieuwe herenigde Duitsland, dat terecht op zoek is naar een normaal gevoel van eigenwaarde, speurt naarstig naar bijpassende helden. Die zijn met de Goerdelers en de Stauffenbergs gevonden. Daarom beloofde bondskanselier Kohl zo plechtig dat deze Helden de basis hebben gelegd voor het Duitsland van nu.

Dat is natuurlijk grootspraak maar hoop doet leven: ook in Duitsland valt nog iets te vereren. Hoewel Kohl gelukkig niet tegelijkertijd het 'linkse' verzet degradeerde, is het voor een niet-Duitser en voor slachtoffers van het nazi-regime, moeilijk de opstandige militairen als helden te zien. Mede dank zij de hulp van deze mannen kon Hitler aan de macht komen. Pas toen het militair-strategische debâcle levensgroot was, realiseerden een groepje samenzweerders zich dat de eer van Duitsland moest worden gered. Dat wil zeggen de militaire eer.

In al dat gediscussieer heeft niemand me kunnen uitleggen waarom maar heel weinig Duitse verzetsstrijders de holocaust als motief voor hun opstand tegen het kwaad noemden. En als al iemand zich tegen Hitler keerde vanwege de jodenmoorden, dan was dat pas in 1943. Toen er al zo velen onder de ogen van miljoenen Duitsers waren afgevoerd, nadat ze eerst zichtbaar een gele ster hadden gedragen. De oude Wehrmachtofficier Philipp baron von Boeselager formuleerde het op de televisie pijnlijk ambtelijk: “Toen we in 1943 ontdekten dat de joden in de concentratiekampen werden omgebracht, haben wir natürlich opponiert.” Hij bedoelde dat ze de legerleiding vragen hebben gesteld.

Ik blijf moed putten uit het feit dat er honderden mensen zijn die op steenworp afstand van Hitlers Reichskanzlei joden door de oorlog hebben geholpen. Dat was een niet geringe verzetsdaad, al wordt voor hun nooit een krans gelegd. Onterecht, want hier in Berlijn was dat beslist iets anders dan in Amsterdam of op de Drentse hei.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden