De boekhandel die een ijkpunt werd

Joris van Casteren schreef een biografie van een boekwinkel: Athenaeum in Amsterdam, een walhalla voor literatuurliefhebbers.

Wee de argeloze klant die in boekhandel Athenaeum naar de nieuwste Ludlum of Stephen King durfde te vragen. Hoongelach was zijn deel: in de roemruchte winkel aan het Amsterdamse Spui werd literatúúr verkocht, geen rommel. Sommige verkopers voelden zich ver boven de klanten verheven. Wie vroeg of het werk van een bepaalde auteur in de winkel aanwezig was, kreeg de wedervraag: 'Is u bekend met het alfabet?'

Zo heet ook het boek dat verscheen ter gelegenheid van het vijftigjarig jubileum van de winkel. Het staat vol sappige anekdotes, precies en onderkoeld opgeschreven door Joris van Casteren. Hij sprak met medewerkers en klanten van Athenaeum en reconstrueerde de roerige beginjaren. Daarop drukte vooral de eerste eigenaar zijn stempel: de schatrijke intellectueel Johan Polak, die een voorkeur had voor de klassieke oudheid én bloedmooie, ordinaire jongens. Eén van hen, een soort gigolo die Handje Contantje werd genoemd, was een tijdje adjunct-directeur en kocht op kosten van de toch al fors verlies lijdende winkel een sportauto van zestigduizend gulden.

Voor Van Casteren, auteur van literaire non-fictie over zijn geboorteplaats Lelystad en recent 'Mensen op Mars', was dit jubileumboek een welkome opdracht, en niet alleen omdat hij het geld goed kon gebruiken. Toen hij begin dit jaar een telefoontje kreeg van Maarten Asscher, de directeur van Athenaeum, had hij er 'direct heel veel zin in', zegt Van Casteren. "Ik was drie jaar lang alleen maar met de planeet Mars bezig. Ik was wel toe aan iets plaatselijks."

Daarbij kwam dat Athenaeum ook voor hem "een soort heiligdom was, een walhalla voor de boekenliefhebber." Als jonge dichter reisde hij ooit vanuit Lelystad naar deze boekwinkel om te kijken of zijn bundel 'Grote atomen' er lag. Toen dat inderdaad het geval bleek, "was mijn leven geslaagd", zegt Van Casteren.

Voor 'Is u bekend met het alfabet?' gaf directeur Asscher hem de vrije hand, anders had hij het niet willen doen. Ook kreeg de schrijver vrije toegang tot de rommelige directiekamer, waar oude, door niemand meer bekeken dozen stonden. Die bleken mooi materiaal te bevatten, zoals de brief van de hoogleraar die betrapt was op boekendiefstal en uitgebreid spijt betuigde van zijn ' walgelijke misstap'. Polak antwoordde vergevingsgezind: 'Amice! Vergeet het nu maar en wees niet te neerslachtig. Misschien kunnen wij eens praten, zodat u uit uw depressie komt.'

Aan Athenaeum trok een stoet beroemde schrijvers voorbij; John Irving, V.S. Naipaul, Joseph Brodsky, Peter Sloterdijk, Isabel Allende, ze kwamen allemaal naar het Spui om te signeren. Voor Nederlandse auteurs was de winkel een belangrijk ijkpunt, blijkt uit het boek van Van Casteren. Zo kwam Harry Mulisch persoonlijk controleren of zijn boeken wel bij de kassa lagen; zo niet, dan liet hij een redacteur van zijn uitgeverij de Bezige Bij bellen om deze misstand te corrigeren.

Ook Gerard Reve had een bijzondere band met de winkel. Polaks toenmalige compagnon Rob van Gennep besloot in 1967 Reve's homo-erotische gedicht 'Leve onze marine' op posters af te drukken en in de etalage te hangen. Op last van de zedenpolitie moest het gedicht uit de etalage worden verwijderd, wat uitstekende reclame bleek: de poster was in mum van tijd uitverkocht.

Tegenwoordig is Athenaeum 'bijna een gewone boekwinkel', zegt Van Casteren, al blijven de kasten gevuld met mooie, bijzondere titels die in de Ako's niet te vinden zijn. De huidige verkopers zijn volgens hem 'hartstikke klantgericht', en - net als hun voorgangers - hartstochtelijke lezers.

Voor Van Casteren voelde de presentatie van zijn boek afgelopen donderdag in de winkel als 'een ultieme overwinning van mijn onzekerheden', vertelt hij. Geert Mak gaf hem het eerste exemplaar. "Dat ik zoiets ooit zou meemaken, dat ik Athenaeum zelf tot literatuur zou maken, had ik als bang jongetje uit Lelystad nooit geloofd."

Joris van Casteren, Is u bekend met het alfabet? Verhalen uit een boekhandel. Uitgeverij Bas Lubberhuizen euro 17,99

Chaim Potok signeert, rechts winkelchef Herm Pol. foto ewoud de kat

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden