De blik van een Japanner: één gezicht is geen gezicht

Hoe gelaatsuitdrukkingen worden herkend, is minder universeel dan gedacht. Ook cultuur bepaalt de manier waarop gezichten worden gelezen. Zo kijken Japanners naar de emoties van omstanders om te weten hoe een individu zich voelt.

Kijkt u nog eens zoals u keek toen uw pijl en boog stuk was en dat gillende wild zwijn in de deuropening stond. Precies! Ook de Fore, stenentijdperkmensen die recent nog geïsoleerd op Nieuw-Guinea leefden, lezen de benauwdheid direct van uw gezicht.

Zij trokken dezelfde grimas toen psycholoog Paul Ekman hen in de jaren zestig dit zwijn-scenario voorhield. En het verdriet om het verlies van een kind tekende hun gezicht zoals het het onze tekent. De Fore kenden boek noch beeld, zagen nimmer een foto, maar extreme blijdschap gaat bij hen, net als bij ons, van oor tot oor.

Ekman bewees met zijn studies Charles Darwins gelijk: onze gelaatsexpressies komen wereldwijd overeen, omdat ze aangeboren zijn. Ons gezicht hoeft nooit aan een cerebrale regisseur te vragen met welke bek het een agressief varken tegemoet behoort te treden: het weet het, ver voor elke gedachte uit.

En we lezen gezichten ook overal met dezelfde bril. Let wel, een ieder kan zeker tienduizend maskers opzetten, maar we hebben het hier over de basisemoties: vreugde, angst, verdriet, woede, walging en verbazing. Die heeft de evolutie erin gegrift, en die herkennen we op het gezicht van schoonheid en lelijkerd uit alle windstreken.

Aanvankelijk foeterden antropologen op Ekmans onderzoek, want de suprematie van de menselijke cultuur ging er een beetje mee teloor. Aangeboren klinkt zo dierlijk. Maar op den duur was iedereen overtuigd, tot vandaag. Want het lezen van gezichten blijkt toch minder universeel dan we dachten. De cultuur wint terrein terug: Japanners zien soms een andere emotie op het gelaat van een mens dan wij erop bespeuren.

Hun geheim: zij lezen de gevoelens van iemand niet alleen op diens gezicht, maar ook op het gezicht van degenen die om hem heen staan. Als u verheugd kijkt terwijl iedereen om u heen sombert, dan ervaart de Japanner uw blik ook als minder opgewekt dan wanneer de omstanders met u mee juichen.

Uit menig cross-cultureel onderzoek kwam al naar voren dat de mens in de beleving van Japanners niet louter zelf uitmaakt hoe hij er emotioneel op staat. Zij voelen meer in conclaaf, bij westerlingen houdt het individu bij de eigen huid op. Ons gezicht getuigt van ónze emotie, en van niemand anders.

Die wereld van eenlingen, van afgebakende personen en objecten, is voor het Japanse oog te gefragmenteerd. Het neemt de dingen meer waar in relatie tot alles eromheen. Psychologen uit Japan, de Verenigde Staten en Nederland illustreren dat in het Journal of Personality and Social Psychology (editie maart) met grappige voorbeelden. Zo is een hond voor Japanners niet zomaar een zoogdier, maar heeft hij bovenal ook iets met zijn omgeving: het is een mensenvriend en kattenhater.

Een paar jaar geleden werd proefpersonen gevraagd om onderwaterbeelden te beschrijven. Wij: „Er zwemmen twee vissen in het rond.” De Japanners repten van „een wazige groene massa, kleine planten, diertjes, en er zitten ook twee vissen tussen”.

Het zijn ’relationele’ observeerders, voor wie emoties minder de uitdrukking zijn van een individueel, innerlijk gevoel. Op Oost-Aziatische portretten is de afgebeelde persoon vaak minder vooraanstaand weergegeven, maar meer in het decor verscholen. Komen daarom die busladingen Japanners elkaar op afstand fotograferen, tegen de achtergrond van de molen langs de Amstel?

Maar nu die gelaatsexpressies: neigen Japanners er dan ook naar om emoties meer collectief, uit het hele plaatje te lezen? Gewoonlijk vroegen antropologen alleen naar de stemming op een portret van een persoon, maar nu kregen mensen cartoons te zien, met daarop één centrale figuur, omgeven door vier anderen. De hoofdpersoon toonde zich boos, gelukkig of verdrietig, in verschillende gradaties. Soms keken de omstanders even treurig, boos of blij als het ’hoofdgezicht’.

Wat ziet de westerling, en wat ziet de Japanner, als hij op een schaal van 1 tot 10 de intensiteit van zo’n emotie moet inschatten? Bij de Japanners maakte het duidelijk uit hoe het gezicht van de vier omstanders stond, in vergelijking met het centrale gezicht. Lachten ze in conclaaf, dan kwam het hoofdgezicht vrolijker over dan in een sombere omgeving. En treurden ze met z’n allen, dan kwam de droevige hoofdpersoon extra treurig over. En zo werd het blije gezicht met boze buren eromheen minder happy. Voor ons lacht Jantje ook als de buren huilen.

In Oost-Azië schikt het individu zich naar de stemming van het collectief, wat de emotionele uitbundigheid daar niet ten goede komt. Je schaterlacht niet te midden van bedrukte gezichten, de Japanner verwacht dat niet en ziet het dan ook blijkbaar niet.

Westerse proefpersonen letten nauwelijks op de figuranten. Dat bleek toen ze de cartoons opnieuw te zien kregen, maar nu met veranderde gelaatsexpressies bij de vier omstanders. Dat ontging ze, Japanners signaleerden de stemmingwisseling beduidend eerder. Maar die merkten het niet op als de vier andere kleren droegen dan eerst. Nee, het ging om de lach of traan.

Japanners kijken ook letterlijk anders, stelden psychologen vast met meting van de oogbewegingen. Op de vraag hoe de hoofdpersoon zich voelt, richten ze zich net als westerlingen eerst op diens gezicht. Maar al na een seconde graast hun oog de omgeving af, net of dáár het antwoord te halen is.

Weliswaar ging hun blik eerst naar het hoofdgezicht, maar een geïsoleerde gelaatsuitdrukking leek hen weinig te vertellen. Sommigen verzekerden dat zij van een enkel gezicht nooit echt konden aflezen hoe het zich voelde. Alsof één gezicht geen gezicht is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden