De bisschop die zingen wil is geen man van barricaden

WASSENAAR - “Bisschop Bür ziet er wel stevig uit, maar hij is geen strijder die de barricaden op gaat. Nu hij geen bisschop van Rotterdam meer is, dreigen zijn opvattingen in de vergetelheid te raken. Daar werd ik boos over.” Daarom schreef Daphne Schmelzer een boekje over het gedachtengoed van de bisschop die ruim drie jaar geleden na veel geroddel en geruchten Rotterdam verliet en weer monnik werd in Chevetogne.

Ze werd op haar wenken bediend: nog vóór het boek de lezers heeft bereikt, staat bisschop Bür weer volop in het nieuws, al was het dan dankzij een nogal insinuerend stukje in de Volkskrant van gisteren, als zou het Vaticaan klaar staan om bij elke oprisping van de monseigneur met een moker toe te slaan: Bür zou op het punt staan zijn bisschoppelijke waardigheid te verliezen. En dan heeft men in Rome het boekje nog niet eens kunnen lezen.

Daphne Schmelzer kende Philippe Bür een beetje, zoals veel mensen hem een beetje kenden -“hij was altijd op pad, altijd onder de mensen”- en belde hem uit belangstelling eens op in Chevetogne. “Ik dacht: het zal vast wel gaan zoals met begrafenissen: eerst is er een hele hype, daarna wordt het stil.” Ze stelde bij de 65ste verjaardag van de benedictijner monnik Bür een vriendenboekje samen en reed naar Chevetogne om hem dat te brengen.

De gesprekken in de parloir van het klooster kwamen al snel op onderwerpen als pastoraat, oecumene, medische ethiek. “Je zou dat eens op moeten schrijven,” had ze hem gezegd, maar Bür is geen schrijver. Dus nam Daphne Schmelzer de keer daarop een taperecorder en bloknoot mee naar het Benedictijner klooster om weer, maar nu meer doelgericht over zijn leven en over onderwerpen als luchtmachtpastoraat, euthanasie en intercommunie te praten. Bij nader inzien vond ze dat het resultaat beter zou zijn wanneer de vragen gesteld zouden worden door de echte deskundigen. Ze vond er acht, onder wie Fred Matser, een van de geestelijke vaders van de cliniclowns (een theatergroep die kinderen in ziekenhuizen vertier brengt), Pieter Anton van Gennip, algemeen secretaris van de Katholieke raad voor kerk en samenleving en oud-minister van justitie Ernst Hirsch Ballin, en vroeg hen, interviews met Bür te houden over hun eigen vak. Ze vroeg tenslotte toch ook maar haar echtgenoot, de oud-KVP-leider Norbert Schmelzer -“als allerlaatste, want ik had me voorgenomen: hèm vraag ik niet, maar ja, hij is vice-voorzitter van de Adviesraad vrede en veiligheid.”

Van de acht uitgeschreven interviews maakte ze uiteindelijk zes hoofdstukken, onder de titel Gesprekken met bisschop Bür. Langs wegen van barmhartigheid. Waanders in Zwolle gaf het uit.

“De kern van het boek is het spanningsveld tussen pastoraat en de kerkelijke doctrine. Bisschop Bür is iemand die slijpt aan de hoekige letters van de kerkwetten om het voor de mensen leefbaar te maken. Het gaat hem om de mens, niet om het instituut.”

In haar voorwoord schrijft ze dat bisschop Bür het verwijt kreeg te diplomatiek te zijn, de deur naar iedereen open te willen houden. Niettemin pleit Bür er opnieuw voor het verplichte priestercelibaat op te heffen. Hij noemt het “ronduit slecht” dat er in de rooms-katholieke kerk geen discussie hierover mogelijk is.

Bür trad begin 1993 plotseling af als bisschop van Rotterdam. Er gingen geruchten over zijn levensstijl, waartegen hij zich niet meende te kunnen verdedigen. De toenmalige vice-voorzitter van de bisschoppenconferentie, mgr. Ernst, zei vorig jaar in een vraaggesprek dat het niet ging om homoseksualiteit maar om de vraag of Bür zich aan het celibaat had gehouden. Volgens anderen werd zijn aftreden om kerkpolitieke redenen afgedwongen: hij zou zich niet krachtig genoeg hebben opgesteld jegens priesters die zich aan seksuele escapades hadden schuldig gemaakt.

Zonder in het boek direct op die kwestie in te gaan, noemt Bür het celibaat wereldwijd een enorm probleem. Hij wijst er op dat de katholieke kerk tot de dertiende eeuw gehuwde priesters heeft gekend. De oud-bisschop is bovendien van mening dat het sacrament van het priesterschap en het sacrament van het huwelijk elkaar krachtens hun wezen “absoluut niet uitsluiten”. Beide zijn genadegaven van de Heer. Wanneer je je op het standpunt stelt van de kerkelijke regel en de kerkelijke wetgeving en dus zegt: “Priesterschap en celibaat zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden”, doe je de werkelijkheid - ook die van de genadegaven - geweld aan.

Bür stelt ook dat in de kerkelijke traditie, vooral sinds de vorige eeuw, het onderwerp lichamelijkheid wordt ondergewaardeerd. Dat een mens ook vreugde aan zijn lichaam kan beleven, is uit de christelijke geloofsgemeenschap weggeëbd. Hierdoor is het gevoelsleven ernstig in gevaar gebracht. “Veel priesters zijn verknipt omdat dit aspect in hun leven tot zwijgen is gebracht.”

Voor het overige is de bisschop in de 130 bladzijden van dit boekje nergens zo uitgesproken. Daphne Schmelzer: “Mensen die in dit boek sensationeel nieuws willen lezen, of zijn kritiek op de kerk zullen teleurgesteld worden”. Bisschop Bür was òp, de winter van 1993, de winter van zijn aftreden. Dat moment hebben zijn kerkpolitieke tegenstanders aangegrepen om “hun pijlen vanuit het donker af te vuren,” zoals in het voorwoord staat.

De dag dat het raak was heeft de bisschop zijn boeltje gepakt en is meteen teruggekeerd naar Chevetogne, waar hij ooit begonnen was als monnik. Om half zeven zong hij daar de vespers.

Hij heeft geen enkele behoefte, terug te meppen na alle achterklap, of alsnog te verklaren waarom hij werkelijk weg moest. De oud-bisschop van Rotterdam denkt dat het onbegonnen werk is om zichzelf van alle blaam te zuiveren. Altijd zal hij de bisschop blijven waar 'iets mee was'. Dat moet dan maar zo zijn, want uiteindelijk gaat het hem om de zaak van Christus en niet om de zaak van Bür. En verder is Philippe Bür, zoals gezegd, geen barricaden-bisschop. Hij wil niet vechten, hij wil zingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden