De Bijlmer durft weer te geloven

Winkelcentrum Holendrecht wordt vernieuwd en uitgebreid.Beeld Patrick Post

Amsterdam-Zuidoost krabbelt overeind, zelfs het gedeelte waar het de afgelopen jaren het slechtst ging. Ook dankzij de bewoners zelf. 'Ze geloven er weer in.'

Twee weken geleden, middenin de nacht, in Amsterdam-Zuidoost. Er wordt geschoten, er valt een dode. "Zo ongeveer bij mij voor de deur", zegt buurtbewoner Herman Oosterbaan. Hij is er niet van onder de indruk. "Omdat het in Zuidoost gebeurt, zegt iedereen meteen: zie je wel, Zuidoost, daar is het slecht gesteld met de veiligheid. Maar zoiets kan overal gebeuren."

Oosterbaan woont in Holendrecht-West, middenin het Amsterdamse stadsdeel Zuidoost. De buurt, gebouwd in de tweede helft van de jaren zeventig, staat vol met portiekflats van meestal vier verdiepingen, met veel groen eromheen. Op een zonnige voorjaarsdag zijn hier zomaar, middenin de stad, zingende vogels te horen.

Honingraatflats
Maar Oosterbaan weet: de naam 'Amsterdam-Zuidoost' - of 'de Bijlmer' zoals het stadsdeel nog altijd wijd en zijd bekendstaat - roept vaak negatieve beelden op. De Bijlmer, dat is toch de wijk met die honingraatflats, tien hoog met kilometerslange galerijen? Waar vanaf de jaren zeventig vooral héél véél Surinamers kwamen wonen? En waar daarna criminaliteit en drugsoverlast welig gingen tieren?

Maar die Bijlmer bestaat niet meer, al heel lang niet. In het hart van Zuidoost staat nog maar een handjevol van de honingraatflats overeind. De meesten zijn gesloopt en vervangen door eengezinswoningen, soms nog hagelnieuw. En rond die Bijlmerflats liggen trouwens al sinds de jaren zeventig en tachtig wijken als Gein, Reigersbos en Holendrecht, met laagbouw die in niets aan de oude Bijlmer doet denken.

De vernieuwing van Zuidoost, zo'n twintig jaar geleden begonnen, is bijna klaar. Oude beelden zijn vaak hardnekkig, maar uit onderzoek in opdracht van het stadsdeelbestuur blijkt dat nu toch ook het imago van Zuidoost verbetert. Vooral de bewoners zijn de afgelopen jaren veel positiever over hun eigen stadsdeel gaan denken. Van de andere Amsterdammers wil nog steeds driekwart liever niet in Zuidoost wonen, maar ook zij associëren het stadsdeel veel minder dan vroeger met criminaliteit en ellende.

Buurthuizen
"De aanhouder wint", zegt Tjeerd Herrema, tot vorige week voorzitter van het stadsdeelbestuur. In een terugblik op de afgelopen vier jaar heeft het bestuur op een rij gezet wat er in die tijd gebeurd is. Er is gesloopt en nieuw gebouwd, er zijn buurthuizen geopend, er is geld gestoken in langere schooltijden, risicojongeren hebben coaches gekregen, er zijn sportbuurtclubs opgezet enzovoorts. De hele sfeer in het stadsdeel is veranderd, zegt Herrema. "Mensen hadden de hoop opgegeven. Wát ze ook deden, het deed er niet toe. Nu geloven ze er weer in."

Lorenzo vindt het fijn wonen in de E-wijk, maar iets te rustig. In de nieuwe koop- en huurhuizen wonen vooral gezinnen met jonge kinderen.Beeld Patrick Post

Zelfs in Holendrecht-West is dat te merken. De vogels zijn er altijd blijven fluiten, maar de afgelopen tien jaar ging het slecht met de buurt. De neergang begon paradoxaal genoeg omdat de problemen elders in Zuidoost juist werden aangepakt. Flats in de oude Bijlmer gingen tegen de vlakte, veel bewoners ervan trokken naar Holendrecht-West - en namen armoede, drugsoverlast en criminaliteit mee. De wijk werd het afvoerputje van Zuidoost. Inbraken en berovingen kwamen steeds vaker voor, hangjongeren zorgden voor een dreigende sfeer, in het winkelcentrum werden steeds vaker de rolluiken neergelaten.

Maar de laatste tijd gaat het voorzichtig beter. "De buurt was zó", zegt Karim (26) van fietsenmaker Holendrecht met zijn hand in de hoogte. Hij woont hier al zijn hele leven en zag de wijk achteruit gaan - hij laat zijn hand steil omlaag gaan: "Zo. Maar nu gaat het weer zó" - hand ietsje omhoog. Wat er dan precies verbeterd is? "Geen hangjongeren meer. En het winkelcentrum wordt opgeknapt."

Rolluiken
Dat is niet vanzelf gegaan. In het winkelcentrum kwamen camera's te hangen, er werd een samenscholingsverbod afgekondigd en de politie ging preventief fouilleren. Jeugdhonk Royal, vlakbij het winkelcentrum, een verzamelplek voor jongeren die voor overlast zorgden, werd gesloopt.

En inderdaad, de rolluiken van veel winkels zijn nog dicht, maar er wordt ook gebouwd, want het winkelcentrum wordt vernieuwd en vergroot. Er komen een Kruidvat en een vestiging van Action, de prijsvechter voor alles wat geen voeding is. "Overal waren winkelcentra al vernieuwd, behalve hier", zegt Karim. "Alle ellende kwam hierheen. Maar nu gaat het ook hier beter."

In gesprekken over de vooruitgang die Holendrecht-West nu boekt, valt vroeg of laat ook vaak de naam van Casa Jepie Makandra ('Huize Help Elkaar'), de bewonersvereniging van Holendrecht. Die vereniging is drie jaar geleden opgezet op initiatief van de woningcorporaties Eigen Haard en Stadgenoot; die hebben de bewoners een pand ter beschikking gesteld en voorlopig ook een betaalde kracht om de boel op poten te zetten.

Laagdrempeligheid
Een van de buurtbewoners op wie de vereniging draait, is Herman Oosterbaan. "We bereiken een paar honderd mensen, misschien wel duizend", zegt hij. "Het geheim? Laagdrempeligheid."

"We zijn gewoon mensen in de buurt gaan vragen: wat speelt er, waar hebben jullie behoefte aan?" vertelt bewoonster Sandra van der Wal. "Gewoon, de deur open, en vertel maar."

Het pand van Casa Jepie Makandra is een soort 'buurtwerkkamer' geworden, waar bijvoorbeeld computerles wordt gegeven en conversatieles. Elke donderdagavond kunnen mensen er aanschuiven om mee te eten, voor anderhalve euro, en één keer per maand voor twee euro vijftig, want dan is er roti.

De vereniging heeft een 'formulierenbrigade' en een klusjesdienst die buurtbewoners helpt met kleine karweitjes die ze zelf laten liggen omdat ze er geen geld voor hebben: een kapstokje ophangen, een fiets repareren.

Het grootste succes van Casa Jepie Makandra is misschien wel de hulp aan mensen met schulden. "Heel veel mensen hier hebben problemen met de huur. En vaak zit daar veel meer achter", vertelt Sandra. "Maar ze weten de weg niet naar de juiste hulp. Ik wel, ik ben ervaringsdeskundige, daarom weet ik er meer van dan je op welke opleiding dan ook kan leren."

Schulden
De vrijwilligers van Casa Jepie Makandra horen de verhalen aan. Hoe mensen zonder aarzelen tweeduizend euro uitgeven aan een reis naar de Antillen, bijvoorbeeld, voor de begrafenis van hun opa. Hoe ze daarna denken: van die schuld kom ik nooit meer af. En daarna: wat kan het mij ook schelen - en zich nog dieper in de schulden steken. "Mensen kunnen hun verhaal kwijt. Daar zijn ze vaak al heel blij mee."

Helpt dat de buurt vooruit? Anky de Korne van woningcorporatie Eigen Haard is ervan overtuigd: "Mensen komen uit hun isolement, ze komen hun huis weer uit, ze leren elkaar kennen. Dat is goed voor de samenhang in een buurt."

Maar het is niet genoeg. Want als steeds opnieuw mensen met problemen naar de wijk blijven komen, is het 'dweilen met de kraan open', zegt De Korne. Daarom begonnen Eigen Haard en Stadgenoot ongeveer een jaar geleden met een regeling voor nieuwe bewoners. Als de corporaties zien aankomen dat een nieuwe huurder in de problemen zal komen of overlast gaat veroorzaken, wordt hij of zij verplicht tot het aanvaarden van begeleiding.

Een doorslaand succes is de nieuwe aanpak nog niet. Van de negentig nieuwe huurders die het afgelopen jaar naar de wijk kwamen, kregen er vier begeleiding, en dat gaat niet slecht. Maar zo'n twintig anderen hebben alweer forse huurachterstanden opgelopen. "Een jaar is te kort om conclusies te trekken", zegt De Korne. "We willen zeker drie jaar doorgaan."

Ander soort bewoners
De corporaties proberen niet alleen kansarme bewoners te ondersteunen, ze willen ook meer kansrijke bewoners naar Holendrecht-West trekken. Door woningen net wat luxer op te knappen dan gewoonlijk, kunnen ze hogere huren vragen, voor mensen met hogere inkomens. De doorgaans grote appartementen in de buurt lenen zich na wat ingrepen ook goed voor verhuur aan studenten. Dat begint nu mondjesmaat te lukken.

Het is precies wat ook het stadsdeelbestuur zich de afgelopen jaren voor heel Zuidoost ten doel stelde: een ander soort bewoners naar de wijk trekken, meer mensen uit de middenklasse en ook studenten. "Maar Zuidoost is nu eenmaal een wijk waar veel nieuwkomers in de stad beginnen. En waar hun emancipatie begint", zegt vertrekkend voorzitter Herrema. "Als ze zich verbeteren, trekken ze vaak weg naar andere wijken. Dat hoeft op zich trouwens niet erg te zijn, dat is de rol van Zuidoost in de stad."

Op een bankje voor winkelcentrum Holendrecht zit een groepje oudere buurtbewoners - geen hangjongere te bekennen. Meneer Sedney moppert op zijn zoon, die hem laat opdraaien voor zijn verkeersboetes. "Ik moest mee met de politie. Honderdtachtig euro! Een hele maand eten!"

Maar over de buurt is hij tevreden, ja, het gaat beter dan vroeger. Toch zou hij, als hij genoeg verdiende, willen verhuizen. Naar een betere buurt? "Nee, naar Suriname, daar wil ik heen. Ik heb er nu geen geld voor. Maar ik doe m'n best."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden