De Bijbel voor ongelovigen

In Woerden is een kerk voor ongelovigen geopend. Initiatiefnemer Jan Wolsheimer hoopt op een nieuw soort kerkganger. 'Hier is geen plaats voor evangelisatie, doctrines of dwingende antwoorden.'

In het normale leven ben ik dominee, maar dat betekent niet dat ik hier ga preken." Jan Wolsheimer (43) laat een stapeltje papier rondgaan. "Ik wil dat jullie deze tekst lezen en daarna naar jezelf kijken. Wat betekent het voor jou? Wat kun je ermee in je eigen leven?"

In een theaterzaaltje in Woerden zit een handvol twintigers in een kring op gekleurde plastic stoelen. Ze dragen spijkerbroeken en gympen, een enkeling drinkt een glas wijn. De tekst die Wolsheimer ronddeelt is het laatste deel uit de Bergrede van Jezus, waarin hij zijn toehoorders oproept om zich niet druk te maken om aardse zaken. Met luide stem leest een jonge vrouw de tekst voor, want in het gezelschap is ook een 92-jarige man die zijn loep is vergeten. Na afloop is het stil. "Hebben jullie alle woorden begrepen?" vraagt Wolsheimer.

Het is even wennen bij de eerste bijeenkomst van De Werkelijkheid, een zogeheten 'pop-upkerk voor ongelovigen'. Afgelopen zondag werd die gelanceerd in Woerden. Een pop-upkerk? De term is afgeleid van de hippe winkels, galerieën en clubs die een groot succes zijn in de Randstad ¿ tijdelijke ondernemingen die plotseling opduiken, razendsnel publiek trekken en na een tijdje weer verdwijnen.

Flexibel karakter

Zoiets wil Wolsheimer ook. Al hoopt hij wel dat zijn nieuwe kerk een langer leven beschoren is. Het woord 'pop-up' gebruikt hij vooral om het flexibele karakter aan te duiden. "Ik wil een kerk creëren waarbij iedereen zijn eigen inbreng kan geven. De traditionele kerk vind ik te veel een monoloog. Het is een theaterkerk waar één of twee mensen alles doen en de toeschouwers alleen de liedjes meezingen."

Volgens de theoloog hebben veel mensen een negatief gevoel bij de kerk, maar zijn wel geïnteresseerd in spiritualiteit. Die mensen wil hij samenbrengen om in discussie te gaan over de betekenis van Bijbelse teksten in hun dagelijkse leven. Bezoeker Jasper Davidson (22), een tengere jongen met stekeltjeshaar en oorbellen, weet wel raad met het fragment uit de Bergrede: "Volgens mij zegt de tekst dat je de gierigheid moet loslaten. Het gaat om de leefregel en niet om Jezus. Voor een boeddhist geldt die regel toch ook?"

De Werkelijkheid is geïnspireerd op een nieuwe kerk in Amsterdam-West, vorig jaar opgericht door kerkpionier Rikko Voorberg (33) als gemeenschap voor 'onkerkelijke' dertigers. De theoloog wilde een toegankelijk alternatief neerzetten voor de traditionele kerk met houten banken en orgelmuziek. "Deze gemeenschap voorziet in de behoefte aan verdieping en bezinning van ongelovige dertigers", zegt de man die zichzelf op Twitter als 'theoloog in het wild' bestempelt.

Sinds een half jaar ontvangt Voorberg elke zondag zo'n vijftien man in een kantoor voor Amsterdamse flexwerkers. Hij heeft bewust gekozen voor deze ontmoetingsplek en niet voor een 'ouderwetse' kerk. "Daar slaan de woorden zo gauw dood. Als je in een traditionele kerk het woord van God verkondigt is het alsof je in een Volvogarage zegt dat Volvo helemaal top is."

Voorberg richt zich bij het bespreken van de bijbelteksten niet op de dogma's van het christelijk geloof, maar op de werkelijkheid van alledag. "De kerk moet iets te melden hebben over het leven van nu. Vorige week lazen we een tekst van de profeet Jesaja, waarin stond: 'God heeft mijn oor gewekt om iedere dag te luisteren'. Het gaat om een bepaalde manier van in het leven staan. Wat betekent dat voor jou? Stukje voor stukje herschrijven we de Bijbel met nieuwe interpretaties."

Vrijgezellenfeest

In Woerden hanteert Wolsheimer dezelfde opzet. Na de onwennige start komt het gesprek over de Bergrede snel op gang. 'Verzamel voor jezelf geen schatten op aarde', zegt Jezus in de tekst. "Deze tekst kan net zo goed in een mindfulness boek staan, maar dan zonder de hemelse vader erbij", merkt een deelneemster op. Een ander meisje destilleert twee verschillende manieren van loslaten uit het fragment: erop vertrouwen dat het goedkomt, of je zorgen loslaten omdat je tóch niet weet wat er komen gaat. Lachend: "Net als bij een vrijgezellenfeest."

Ook de andere deelnemers komen op stoom: ze stellen vragen, luisteren aandachtig naar elkaar en geven tegengas als ze het ergens niet mee eens zijn. Na de discussie draagt Wolsheimer de deelnemers op om de tekst in een paar zinnen te herschrijven. "Probeer de essentie te grijpen." De deelnemers beginnen driftig te pennen.

De pop-upkerken zijn onderdeel van een nieuw fenomeen: kleine gemeenschappen die thuis of in de kroeg bij elkaar komen om te praten over het geloof. Waar traditionele kerken steeds meer leden verliezen, weten deze huisgemeentes wel nieuwe mensen aan zich te binden. In Nederland zijn ongeveer 600 tot 700 van dit soort groepen actief, stelt onderzoeker Marc van der Woude van Simple Church Europe. Die zijn goed voor in totaal zo'n 140.000 deelnemers.

Toch is er een verschil. Deze nieuwe gemeenschappen trekken vooral mensen die al kerkelijk zijn. De pop-upkerk van Wolsheimer en Voorberg is juist bedoeld voor ongelovigen. Of, in de woorden van Wolsheimer, 'ánders-gelovigen'. "Het woord religie stoot veel mensen af en heeft de klank van starheid en inflexibiliteit. Maar ik heb nog nooit iemand gesproken die niet spiritueel was. Mensen zijn spirituele wezens met vragen over leven, dood, pijn en zingeving."

Zo ook Jasper Davidson in Woerden. Hij noemt zich een vrijdenker. Een collega attendeerde hem op de pop-upkerk. "Hier kan ik verder komen met mijn vragen. De christelijke teksten zijn een goed startpunt, maar wat mij betreft zouden het ook filosofische of boeddhistische teksten kunnen zijn."

Toch blijkt dat niet iedereen voor het eerst om de hoek komt kijken. Gerben van Dijke (28) gaat al naar een gewone kerk in Woerden en was toe 'aan een nieuwe benadering'. "De laatste jaren ging ik steeds minder naar de kerk. Ik ben diep gelovig, maar we blijven een besloten clubje. De echtheid van dit initiatief prikkelt mij. We planten een zaadje in de grond en zien wel wat er groeit."

Zieltjes winnen

Wolsheimer knikt instemmend. Hoopt hij met de pop-upkerk op bijvangst voor de evangelische gemeente die hij in het dagelijks leven leidt? De predikant ontkent stellig. "Ik zie weinig in zieltjes winnen. Dit initiatief hoeft van mij geen groot succes te worden, ik hoop vooral een nieuwe doelgroep aan te spreken: agnosten, boeddhisten, nieuwe spirituelen. Zo lang ze er maar onbevangen instaan. In de pop-upkerk is geen plaats voor evangelisatie, doctrines of dwingende antwoorden."

Aan het eind van de bijeenkomst haalt de hoogbejaarde man een mondharmonica tevoorschijn. In volle concentratie knijpt hij zijn ogen dicht terwijl hij een weemoedig lied speelt. Hij is veertig jaar niet in de kerk geweest. Na het lied blijft het even stil. "Ik weet eigenlijk niet of ik wel of niet gelovig ben", zegt de man. "Mijn moeder zei altijd: 'Ik heb het met Gods hulp gered'. Maar als God er niet was geweest, was het met haar vast ook goed gekomen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden