De Bijbel van kaft tot kaft

Haar orthodoxe kerkgenootschap is tegen vrouwen in het ambt. Theologe Almatine Leene komt tot heel andere conclusies.

Als klein meisje, zegt ze, deed ze niets liever dan domineetje spelen. Zij preekte, haar broertje was kerkganger. Toch kwam het niet in haar hoofd op om die kinderfantasie waar te maken. Geen wonder.

Almatine Leene (28) groeide op in de vrijgemaakt-gereformeerde kerken, een kleine, rechtzinnige denominatie die tot op de dag van vandaag de ambten voorbehoudt aan mannelijke zielen. Maar op haar zestiende, ze had zich al ingeschreven voor een managementstudie, hoorde ze 'twee avonden achter elkaar' een stem zeggen: "Nee, je gaat theologie doen."

Het is wat je noemt een klassiek roepingsverhaal. En de jonge doctor - opvallend smaakvol gekleed en gekapt, stralende ogen - vertelt het alsof ze er nog steeds niet over uit kan. "Het was zó onlogisch. Die studie bleek ik fantastisch te vinden, maar ik wist totaal niet wat ik ermee kon doen."

Waarom stapte u niet over naar een kerk waar vrouwelijke theologen wel welkom zijn?
"Dat was voor mij geen optie. Ik ben vrijgemaakt in hart en nieren, voel me heel erg verbonden met de leer en de cultuur. Het zou me pijn doen om dat achter te laten. Bovendien vind ik dat de makkelijke weg. Er zijn te weinig vrouwen in mijn kerk die hun mond opentrekken en er hun vingers aan willen branden."

Het thema zelf, zegt ze, heeft ze 'best lang vermeden'. "Tot ik op een gegeven moment dacht: ik kan er niet omheen. Ik miste zoveel in de literatuur die ik erover las. Altijd maar gaat het over Genesis 2, en een handjevol teksten uit het Nieuwe Testament. Terwijl er zoveel meer over te zeggen valt."

Inmiddels was Leene verhuisd naar Zuid-Afrika, waar de gereformeerden ruimhartiger denken over vrouwen dan in het moederland. Daar zette ze haar studie voort aan de Universiteit van Stellenbosch.

Ze kwam er in aanraking met de 'trinitarische renaissance' - een theologische stroming die evenwichter aandacht nastreeft voor de rol van de Heilige Geest in de Drie-eenheid ('In Nederland leefde dat totaal niet, ik had er nog nooit van gehoord').

Die triniteitsleer bood haar naar eigen zeggen 'ruimte' om de kwestie op een totaal andere manier te onderzoeken. De conclusie die ze trekt in haar proefschrift - waarop ze eerder dit jaar in Stellenbosch promoveerde - ligt menig rechtzinnig medegelovige vermoedelijk zwaar op de maag: er bestaat geen enkel bijbels bezwaar tegen de vrouw in het ambt.

Is uw benadering nieuw?
"De manier waarop ik de lijnen bij elkaar breng is dat in elk geval. Ik begin bij het begin. Als je spreekt over vrouwen in het ambt, dan zeg ik dat we het óók moeten hebben over mannen, zelfs over God. Als sleutel gebruik ik het godsbeeld, want daar wordt in mijn ogen veel te weinig over nagedacht. De triniteit is voor mij het uitgangspunt. En dan is mijn conclusie: willen wij als kerk Gods beeld vertegenwoordigen, dan zullen we als mannen en vrouwen op alle gebieden moeten samenwerken. Dan bestaat er geen hiërarchie. Dan kun je niemand uitsluiten van het ambt.

En ik ga nog een stap verder. Uit het beeld van God kun je niet afleiden dat mannen moeten heersen over vrouwen, en vrouwen onderdanig moeten zijn. Beiden moeten elkáár dienen, ze moeten elkáár vooropstellen. Als dat ergens zou moeten gebeuren, dan in de kerk."

En wat doet de Heilige Geest erbij?
"Die is onmisbaar. Dat is ook mijn commentaar op de theoloog Karl Barth, die in die Vader-Zoonrelatie blijft steken. Dan krijg je dualiteit en hiërarchie. Met de Heilige Geest erbij is er geen sprake van dualiteit. Zoals Augustinus al schreef: de Heilige Geest is de band van de liefde. Die benadrukt de eenheid nog eens extra."

Biedt uw manier van theologiseren ook hoop voor vrijgemaakt-gereformeerde homo's?
Lichte aarzeling: "Laat ik het zo zeggen, het zou goed zijn als we vanuit dit perspectief daarnaar kijken. Het homodebat speelt bij ons nog niet zo lang. Maar het begint nu, dat vind ik erg goed."

Hoe is er in uw kerk gereageerd op uw boek?
"Verbazingwekkend positief. Had ik absoluut niet verwacht. Natuurlijk zijn er mensen die zeggen: wacht even, ik kan je niet volgen. Dat snap ik.

Maar de mensen die het boek werkelijk hebben gelezen reageren fantastisch. In een recensie in De Reformatie stond: om dit proefschrift kunnen wij niet heen."

In het Reformatorisch Dagblad ontstaken twee dominees in woede.
"Zij baseerden zich op een interview met mij dat in die krant had gestaan. Dan denk ik: als je echt commentaar wilt leveren, lees dan eerst het boek. De bezwaren die zij aanvoeren, heb ik allemaal behandeld."

Deze critici vinden dat u het schriftgezag aantast. Dat u op listige wijze de teksten over vrouwen onschadelijk maakt.
"Juist niet! Voor mij geldt het gereformeerde principe: Sola Scriptura. Alleen de Schrift telt. Ik begin letterlijk bij Genesis 1 en eindig bij Openbaringen 22. Ik neem elke tekst serieus, en dat noem ik schriftgetrouw. Ik concentreer me niet alleen, zoals anderen graag doen, op de twee 'zwijgteksten' - de passages waarin vrouwen wordt opgedragen om hun mond te houden in de gemeente."

Hoe interpreteert u die zwijgteksten?
"In mijn ogen zijn die met gemak uit te leggen. Paulus sprak waarschijnlijk een individuele vrouw aan: zij moest zwijgen omdat ze een dwaalleer verkondigde. Het gaat om een ordemaatregel van tijdelijke aard. Het had net zo goed een man kunnen zijn.

Paulus zei eigenlijk: je moet een ander niet te schande maken. Dat past in het principe van dienstbaar zijn en elkaar eren, van de ander vooropstellen. Bovendien schrijft Paulus elders dat vrouwen juist moeten profeteren en spreken in de gemeente."

Is er binnen de gereformeerde theologie meer ruimte gekomen voor contextgebonden bijbellezen?
"Ja, en daar ben ik erg blij om. Zelfs in mijn kerk beginnen we langzaam te accepteren dat de Bijbel tegenstrijdigheden bevat. Dat de cultuur van die tijd erin is doorgesijpeld. Nog verrassender vind ik dat we nu accepteren dat er standpunten naast elkaar kunnen bestaan: al ben ik het niet met je eens, ik vertrouw erop dat jij de Schrift net zo goed serieus neemt."

Als vanzelf komt het gesprek op de neiging van orthodoxe christenen om de Schrift selectief te lezen - hoewel ze zelf bij hoog en bij laag beweren dat ze die van kaft tot kaft letterlijk nemen.

Eén voorbeeld uit vele: geen steil-gereformeerde vader zal heden ten dage zijn weerspannige, dronken puberzoon laten stenigen tot de dood erop volgt. Toch staat dat voorschrift zwart op wit in Deuteronomium 21. Bijbelteksten over vrouwen daarentegen blijken eeuwige geldigheid te bezitten. Waarom toch?

Leene: "Dat hangt volgens mij samen met dat godsbeeld. Met het mysterie dat wij allemaal én mannelijk én vrouwelijk zijn. Terwijl wij zo houden van duidelijkheid. De man als leider, de vrouw onderdanig, het is veel gemakkelijker. Mij doet het pijn als theologen, ook in mijn eigen kring, beweren dat die hiërarchie een rechtstellen is van wat er bij de zondeval verkeerd is gegaan. Alsof God het zo heeft bedoeld. Dat stáát er niet, het tegenovergestelde is juist het geval."

Wie is Almatine Leene?
Dr. Almatine Leene (1984) groeide op in Lelystad en Hasselt. Ze studeerde theologie aan de Evangelische Hogeschool in Ede. In 2004 verhuisde ze naar Zuid-Afrika, waar ze het grootste deel van de tijd woont. Ze was een aantal jaren verbonden aan het deputaatschap 'Man/Vrouw in de kerk' van de vrijgemaakt-gereformeerde kerken. Op dit moment is ze als docent dogmatiek verbonden aan de Gereformeerde Hogeschool in Zwolle.

Eerder dit jaar promoveerde Leene aan de Universiteit van Stellenbosch op de dissertatie 'Triniteit, antropologie en ecclesiologie. Een kritisch onderzoek naar implicaties van de godsleer voor de positie van mannen en vrouwen in de kerk' (Buijten & Schipperheijn, Amsterdam). Een publieksvriendelijke versie van het boek zal naar verwachting in november verschijnen.

Zie ook: almatineleene.nl

Gevoelige kwestie
In bevindelijk-gereformeerde ('refo') kerken zoals de gereformeerde gemeenten (zo'n 100.000 leden) is de vrouw die een kerkelijke functie ('ambt': predikant, ouderling of diaken) vervult nog ondenkbaar. Op bijbelse gronden, menen ze, komen de ambten vrouwen niet toe. Belangrijkste argumenten: de zondeval, het feit dat Jezus alleen mannen aanwees als discipelen en de zogeheten 'zwijgteksten' uit de brieven van de apostel Paulus, zoals: "In uw bijeenkomsten moeten de vrouwen hun mond houden."

Maar niet alleen onder deze SGP-achtigen, ook binnen de drie kerkgenootschappen van de 'kleine oecumene' ligt het vrouwenvraagstuk van oudsher uiterst gevoelig. De christelijke gereformeerde kerken (75.000 leden) onderstreepten het verbod nog eens in 1998. De Nederlands-gereformeerde kerken (30.000 leden) gingen in 2004 overstag en stelden de ambten open. Almatine Leede's vrijgemaakt-gereformeerde kerken (rond 120.000 leden) zijn zich sinds 2005 aan het beraden. Dit najaar komt het deputaatschap 'Man/Vrouw in de kerk' met zijn eindrapport. De synode (landelijk bestuur), zal in 2014 mede op grond daarvan een besluit nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden