De Bijbel bekt lekker

Ds. Arenda Haasnoot, Jan Siebelink, rabbijn Yehuda Ashkenazy en Henk Janssen hebben de eerste bijbelhoorspel-cd in ontvangst genomen. (Trouw)

De man die Olivier B. Bommel en ’Het Bureau’ bewerkte voor de radio heeft een droom: de volledige Bijbel als hoorspel. „Je moet van God geen personage maken. Hij is een stem.”

In theaterzaal Cultura in Ede is het licht gedimd. In het schemerdonker schuifelt het publiek naar binnen. Onder hen ds. Arenda Haasnoot, de vice-voorzitter van de Protestantse Kerk in Nederland. Ze zoekt een plaatsje op de voorste rij, naast schrijver Jan Siebelink. Dan dooft het licht volledig. In het duister klinkt er geluid: klokgelui, en geroezemoes dat Arabisch aandoet. Plots klinkt de karakteristieke stem van actrice Sacha Bulthuis. ’Heer, U bent ons een toevlucht geweest’, zegt ze.

Dit is Psalm 90, tot hoorspel bewerkt door regisseur Peter te Nuyl.

Te Nuyl kucht als hij even later plaatsneemt achter het spreekgestoelte. Hij wil de aanwezigen graag deelgenoot maken van een anekdote. „Op zekere dag komt een jongeman bij een rabbijn. Hij vraagt: ’Kunt u mij helpen, ik wil mij graag verdiepen in uw joodse traditie, want die trekt mij meer aan dan mijn eigen christelijke.’ De rabbijn biedt de jongeman een stoel aan en loopt naar zijn boekenkast. ’In dit boek staat je antwoord’, zegt hij als hij de jongen een boek overhandigt. De jongen is verbaasd: ’In een boek over Jezus?’. ’Ja’, zegt de rabbijn. ’Verdiep je eerst in je eigen bron voor je andermans bron aanboort of verwerpt.’

Te Nuyl kijkt de zaal in. „Die jongen was ik”, zegt hij.

Met het ophalen van deze herinnering wil de regisseur duidelijk maken dat het ’enorme doel’ dat hij zich heeft gesteld een lange geschiedenis kent.

Maar het is pas sinds kort, zegt hij, dat hij ervan overtuigd is dat het haalbaar is: de volledige Bijbel, van Genesis tot Openbaring, als hoorspel – de tekst van de Nieuwe Bijbelvertaling als een geluidsverhaal van bijna tweehonderd uur op meer dan honderdvijftig cd’s.

Te Nuyl wéét waar hij over praat: eerder bewerkte hij de volledige romancyclus ’Het Bureau’ van J. J. Voskuil en een reeks Bommelverhalen van Marten Toonder tot hoorspel.

Deze week presenteerde hij in Ede een cd waarmee hij duidelijk wil maken hoe de Bijbel als hoorspel kan klinken. Van de aanwezigen hoopt Te Nuyl morele en liefst ook financiële steun te krijgen, want zijn gedroomde project zal tussen de drie en vijf miljoen euro kosten.

Zeker, zegt de regisseur een paar dagen eerder in een grand café in Arnhem, het bijbelhoorspel kost een lieve duit. „Maar je moet niet zo Hollands denken. Kwaliteit kost geld. Ik wil werken met de beste acteurs.”

Dat is tot nu toe gelukt: behalve Sacha Bulthuis leen den ook Pierre Bokma, Mark Rietman en Gijs Scholten van Aschat hun stemmen. Bokma is Jezus’ discipel Petrus, Rietman de profeet Elia en Scholten van Aschat neemt de vertelstem voor zijn rekening in het verhaal (1 Koningen 17-19) van Elia en de profeten van Baül.

„De Bijbel fascineert me al erg lang”, zegt Te Nuyl. „Dit hoorspel is een oude wens die maar eens uit moest komen.”

„Ik ben een religieus mens”, zegt de regisseur. „Ik ga ervan uit dat er een God is. Eén God, die we in onze cultuur aanduiden met het woord ’God’. Van die God trek ik mij iets aan. En Hij van mij, hoop ik. Ik vind dat een boek dat verhaalt van de ervaringen van mensen met die god het waard is om op alle manieren verspreid te worden. Voor mij geeft de Bijbel woorden aan het menselijk onvermogen om te spreken over God. Ik weet zelf ook niet goed hoe ik over Hem moet spreken. Ik sluit mij graag aan bij mystici die stellen dat je niet moet zeggen dat God bestaat, maar moet ontkennen dat Hij níet bestaat. De Duitse filosoof Peter Sloterdijk heeft eens gezegd: ’ik zou willen dat iemand mij overtuigend kon vertellen wie of wat God is. Ik wil graag in hem geloven, maar durf de laatste stap niet te zetten’. Dat herken ik. En daarom bewonder ik iemand als Willem Jan Otten die de laatste stap wél heeft gezet. Ik kan mij niet zo goed binden, geloof ik. Misschien is het daarom dat ik én radio maak én theater én opera.”

De Bijbel als hoorspel vereist volgens Te Nuyl wel een andere aanpak dan de bewerking van ’Het Bureau’. „De taal van Voskuil is eenduidiger. Ik heb de boeken een paar keer gelezen, met Voskuil zelf gesproken, en toen had ik wel een indruk van hoe het moest klinken. Bij de Bijbel heb je te maken met vele bestaande lezingen en interpretaties. Daar wil ik mij zoveel mogelijk van ontdoen, het gaat mij om de tekst zelf. Ik vind dat je het lef moet hebben om de Bijbel óók te zien als literair product, als cultuurgoed.”

Hoe de Bijbel zou moeten klinken? In ieder geval niet, zegt Te Nuyl, zoals de bijbelfilms van Cecil B. DeMille uit het begin van de twintigste eeuw. „Ik wil er geen quasirealistisch spektakel van maken. Maar het moet ook geen voorlezing met harmonium worden. Ik wil die goede, veelbetekenende verhalen vertellen, met karakters van vlees en bloed. En weet je wat het mooie is van geluid? De natuur is in een paar duizend jaar misschien vervuild, maar klinkt nog hetzelfde – de wind in de woestijn, een koerende duif. En verder worden in de Arabische wereld nog altijd instrumenten bespeeld uit de Oudheid. Dat geluid kun je dus laten horen.” Daarvoor riep de regisseur de hulp in van Edese musici van Marokkaanse, Turkse en Iranese afkomst. Het verhaal gaat dat er voor de opnames een speciale harp van David werd gebouwd.

„Dé opgave is om de karakters van het papier te laten komen”, zegt Te Nuyl. „Het verhaal moet tot leven worden gewekt. Ik denk dat dat tot nu toe aardig is gelukt. De ontmoeting tussen de profeet Elia en de weduwe bij de stadspoort – dat zie je tijdens het luisteren gewoon voor je.”

Meest geslaagd vind Te Nuyl de uitvoering van de psalmen. „De soberheid ervan, daar ben ik erg op gesteld. Ik had me nog nooit zo verdiept in de psalmen, maar ik ben er erg door gegrepen. Prachtig vind ik ze. Ze zijn niet bedoeld om te zingen, maar taal, woorden en stilte, dat is óók muziek. De zeer oplettende luisteraar kan in mijn bewerkingen van 1 Koningen en Johannes ritmes herkennen van Bach en Mendelssohn. Ik kon het niet nalaten daarnaar te verwijzen in mijn geluid.”

En de stem van God, hoe klinkt die? „Als een verdubbelde vertelstem, die wordt voorafgegaan door het gezang van een joodse voorganger. Ik had voor God een aparte acteur kunnen nemen, maar dat ging me te ver. Wat dan maak je van God een personage, en dat is hij niet. Hij is een stem. In ieder bijbelboek neemt een andere acteur de stem van God voor zijn rekening. Dat vind ik wel mooi, dat symboliseert voor mij dat God in ieder van ons spreekt.”

In Ede luistert het publiek ademloos naar nog een fragment van Te Nuyls proef-cd. Als Jan Siebelink een exemplaar in ontvangst neemt, zegt hij ’geïmponeerd en ontroerd’ te zijn. „Deze hele onderneming toont voor mij aan dat we nu in een andere tijd leven dan een paar jaar geleden, toen het modieus was om schamper te doen over geloven.”

Ds. Arenda Haasnoot wil de regisseur ’van harte complimenteren met dit bijzondere initiatief’. „De Bijbel behoort tot de meest verkochte boeken, maar blijft vaak in de kast staan”, zegt ze. „Terwijl mensen verhalen nodig hebben. Wat zou er met de Joden zijn gebeurd als zij bij nacht en nevel elkaar geen verhalen van bevrijding hadden verteld? Om te overleven zijn verhalen belangrijker dan brood.”

De Protestantse Kerk, zegt Haasnoot, is ’verheugd’ over Te Nuyls megaproject. Maar over financiële steun spreekt de vicepreses zich niet uit.

De regisseur wil hoe dan ook beginnen, zegt hij een paar dagen eerder bij een kopje espresso. Desnoods door geld bijeen te sprokkelen om maar weer een hoofdstuk vooruit te kunnen. „Ik ben een kunstenaar”, zegt hij. „En een kunstenaar moet de essentiële vragen van het leven aan de orde stellen. Zo kan hij bouwen aan de ingestorte brug tussen God en mens. Dat is mijn diepste overtuiging.”

De cd-presentatie in Ede besluit Te Nuyl met een compliment. „Namens de acteurs wil ik het Nederlands Bijbelgenootschap bedanken. Want die Nieuwe Bijbelvertaling, die bekt érg lekker.”

Peter te Nuyl houdt in Ede zijn ¿pitch¿ voor het een hoorspel van de hele Bijbel. (FOTO'S JÿRGEN CARIS, TROUW)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden