Religie

De Bijbel als literatuur, de kerk als leesclub

Ad van Nieuwpoort: "Wat heeft de mens nodig om mens te worden? Dat is volgens mij de kernvraag van de Bijbel." Beeld Maartje Geels

In Bloemendaal houdt predikant Ad van Nieuwpoort bijbelse leesclubs. De Bijbel is volgens hem vooral literatuur. Hij schreef er een boek over. ‘Wat zeggen de teksten over ons?’

De Bijbel is literatuur. Raakt Ad van Nieuwpoort, predikant in Bloemendaal en Overveen, eenmaal op dreef over dit onderwerp, dan kan niet veel zijn woordenvloed temperen. In de eeuwenoude dorpskerk van Bloemendaal vertelt hij over de literaire kracht die de verhalen uit het Oude en Nieuwe Testament in zijn ogen bezitten. Met weidse armgebaren zet hij zijn betoog kracht bij: “Er is geen literair werk in onze Westerse cultuur dat niet op de een of andere manier refereert aan het grote verhalenboek dat de Bijbel is. Dáár verhouden we ons toe”, zegt hij. En: “Alleen, die bron zijn we kwijtgeraakt. Je ziet niet voor niets een soort verweesdheid in de samenleving - waar komen we vandaan, wie zijn we, wat betekent dat? Juist in deze tijd zijn de verhalen die over deze vragen gaan ontzettend belangrijk.”

Wie de Bijbel leest als literatuur, is Van Nieuwpoorts stellige overtuiging, ontdekt teksten die gaan over de meest basale zaken van het menselijk bestaan. Hij schreef er een boek over: ‘Uit de tijd, wat bezielt een liberale dorpsdominee’. “Door heel precies te lezen, woordje voor woordje en dicht bij de Griekse en Hebreeuwse oorspronkelijke tekst, gaat er een wereld open”, zegt Van Nieuwpoort.

De kerk als leesclub. Dat spreekt hem nog wel het meest aan, schrijft hij ergens. Van Nieuwpoort organiseert ze zelf ook in zijn woonplaats. Iedereen die wil, kan aanschuiven: gelovigen en ongelovigen. “Dan zit aan tafel een hoogleraar, maar er zit ook een mevrouw naast me die nauwelijks opleiding heeft. Dat is interessant. Sowieso, dat twee zulke uiteenlopende mensen een oude tekst met elkaar lezen. Waar gebeurt nog zoiets?”

Waarom vindt u dit zo waardevol?

“Op het moment dat er geen tijd meer is om je te verdiepen, een stapje terug te doen en te denken ‘wie zijn we ook alweer’, dan ga je mee in een flow. Dat heeft een enorme oppervlakkigheid tot gevolg. Ik merk dat ook aan mezelf. Als ik geen momenten meer heb om stil te staan, om als het ware even ‘uit de tijd’ te stappen, dan praat je maar mee zonder reflectie. Dat vind ik een groot gevaar van onze tijd. Je hebt momenten nodig om te reflecteren op de bronnen van onze cultuur. Samen lezen, dat is ook een heel oude Joodse traditie. Je gaat met elkaar teksten interpreteren. Wat zegt die tekst vandaag de dag voor ons? Dat is natuurlijk altijd de centrale vraag.”

Ad van Nieuwpoort Beeld Maartje Geels

Voor veel gelovigen gaat de Bijbel over God. U zegt: dit boek gaat vooral over de mens. Wat bedoelt u daarmee?

“Wat heeft de mens nodig om mens te worden? Dat is volgens mij de kernvraag van de Bijbel. Trek uit je zekerheden weg, uit jouw ‘Ur der Chaldeeën’. Dat is de rode draad die ik keer op keer terug zie komen. Kijk waar jezelf in vast zit, wat jou belemmert - dat is wat de Bijbel volgens mij met zonde bedoelt - om zo de persoon te worden die je zou moeten zijn.”

Volgens u is de Bijbel een boek vol literaire verhalen. Is er wel een verschil met andere wereldliteratuur?

“Dat denk ik wel. De Bijbel laat zien dat we iemand van buiten nodig hebben om ons bewust te maken wie we zijn en wat onze roeping is in het leven. In de bijbelse verhalen is dat steeds ‘Adonai’, ‘JHWH’, degene die dan ook wel God wordt genoemd. Het is trouwens een God die helemaal niet past in de godenvergadering van de antieke wereld. Dit is niet een God die ‘het al’ bestuurt, zoals hij in de christelijke traditie wel geworden is, maar iemand die afdaalt naar mensen, die letterlijk op bezoek komt bij Abraham. Als je dat doortrekt naar de figuur van Jezus, degene die jouw voeten wil wassen, dan zie je pas hoe radicaal dit boek is. In de bijbelse traditie wordt het als noodzakelijk gezien dat een ‘Ander’ binnenbreekt. Dat is de stem die ons attent maakt op waarover het ook alweer gaat in het leven.”

Geen boek is zo bedolven onder ‘christendommelijke vooroordelen en misverstanden als de Bijbel’, schrijft u.

“De Bijbel is in de kerk vaak het boek dat ‘de waarheid’ van het instituut moet vertolken. De Bijbel wordt daarmee helemaal in het keurslijf van de dogmatiek geperst. Het is dan een geloofsboek over bijvoorbeeld de ‘geloofsheld’ Jacob. Wat dan vergeten wordt, is dat de Bijbel over iets anders gaat en daarbij ook helemaal geen eenduidig boek is.

“Iets anders dat het zicht op de verhalen belemmert is de historiserende lezing. Dan lees je de Bijbel als een soort vaderlandse geschiedenis met het idee dat iets pas waar is als het ook feitelijk gebeurd zou zijn. Dat is de dood in de pot natuurlijk. Die teksten zijn niet geschreven om te vertellen wat er toen en toen gebeurd is, maar hebben een boodschap. Dat zie je bijvoorbeeld alleen al als je evangeliën naast elkaar legt. Mattheus heeft een totaal ander verhaal dan Lucas. Het grote probleem van de manier van lezen die je vaak ziet, is dat het helemaal niet meer gaat over de teksten.”

Ad van Nieuwpoort Beeld Werry Crone, Vleuten

Dat moet u even uitleggen.

“Ik geef je een voorbeeld. Lees Jona met een club mensen van orthodoxe en vrijzinnige snit. Dan zegt de vrijzinnige: ‘Ik lees het niet meer, want je kunt niet in een vis overleven’. En de orthodoxen vinden het ook ingewikkeld. Want als de Bijbel letterlijk is gebeurd, dan is dit toch wel een ingewikkeld verhaal. Het gevolg is dat dit soort teksten dan maar worden overgeslagen. Vreselijk jammer. Op het moment dat je dit soort teksten leest als literatuur, als verháál, dan gaat het over jou als lezer. Dan pas gaan ze echt spreken.”

Hoe dan?

“Eerst moet je heel precies gaan lezen. Wat staat er eigenlijk? Hoe zit de structuur van de tekst in elkaar? Hoe vaak komt het woord ‘afdalen’ voor in de tekst. Wie wordt bedoeld met Jona? Waarom gooien die zogenaamd ‘heidense’ mannen Jona niet meteen overboord? Dan gaat het niet zozeer over een vis waarin iemand drie dagen vastzit, nee, dan zie ik in dat verhaal dat Jona, een man van de gevestigde religieuze orde, bekeerd moet worden van zijn eigen gelijk. Verdraaid, dan blijkt zo’n tekst een zelfkritiek te zijn. Kritiek op de gevestigde religieuze orde die meent de waarheid aan haar kant te hebben. Lees je het op deze manier, dan staan lezers niet meer op afstand en gaat het ook niet meer over de vraag of het ‘ingewikkeld’ is of ‘volstrekt ongeloofwaardig’. Dan gaat het over mij.

Houdt de tekst u als lezer een spiegel voor?

“Inderdaad. De ene keer is het een tekst die mij troost en bemoedigt, de andere keer een die corrigeert en op scherp stelt. Wie nauwkeurig gaat lezen, gaat kijken wat er staat, die zal merken dat er elke keer weer iets bijzonders kan gebeuren, dat de tekst keer op keer weer als nieuw spreekt.”

Wie is Ad van Nieuwpoort?

Ad van Nieuwpoort (1966) is predikant in de protestantse gemeente van Bloemendaal en Overveen. Daarvoor werkte hij aan de Amsterdamse Zuidas en in Amstelveen. Hij schreef meerdere boeken, onder meer ‘De Bijbel op de Zuidas’ (met Ruben van Zwieten). Van Nieuwpoort is ook regelmatig te gast in het programma ‘Nieuws & Co’ op NPO Radio 1.

Ad van Nieuwpoort: ‘Uit de tijd. Wat bezielt een liberale dorpsdominee?’ Uitgeverij Prometheus, 167 pagina’s, € 19,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden