De big bang moet

De euforie na de val van de Muur in 1989 is omgeslagen in scepsis, wantrouwen en angst nu de Europese Unie voor de beslissing staat om in één klap met tien landen, acht daarvan uit het voormalige Oostblok, uit te breiden. Nederland twijfelt openlijk.

Het 'bij-nader-inzien-toch-maar-niet'-scenario dat Nederland volgt, wekt verontwaardiging bij twee opinieleiders over Europa in de wetenschap. ,,Heel on-Nederlands, die houding van de VVD om de uitbreiding van de Europese Unie te verengen tot een centenkwestie'', oordeelt politicoloog Al fred Pijpers, onderzoeker bij het instituut Clingendael.

,,Het is een hele verschuiving in Nederland dat het directe eigenbelang zo centraal wordt gesteld''. ,,Polen wordt afgeblaft met oneigenlijke argumenten'', vindt econoom Max Spoor, hoofd van het studiecentrum voor transitielanden (Cestrad) aan het Institute of Social Studies in Den Haag. Beiden zijn het erover eens dat een kabinet in Nederland, welk ook, hoog of laag kan springen, de 'big bang' met tien nieuwe landen in de Europese Unie, gaat door. Het proces, dat begin jaren negentig werd ingezet, is onomkeerbaar.

Van Kopenhagen tot Kopenhagen heet het. In de Deense hoofdstad werden tijdens een Europese top in 1993 de voorwaarden vastgelegd voor toetreding tot de Europese Unie. Die criteria gaan over democratisering, de rechtsorde, het respecteren van mensenrechten, een functionerende markteconomie en de invoering van EU-wetgeving. In Kopenhagen ook zullen half december de onderhandelingen met - zoals het er nu uitziet -tien kandidaatlanden worden afgerond. Drie blijven in de wacht: Roemenië, Bulgarije en Turkije.

De tussenliggende tien jaar van aanpassingen waren pijnlijk en moeilijk voor vooral de acht Midden- en Oost-Europese aspiranten, die nu op de drempel staan. Ze komen van ver. Na tientallen jaren communistisch bewind en planeconomie moesten ze zich bekeren tot democratie en vrije markt. Voor Slovenië dat al volop handelde met West-Europa, het geïndustrialiseerde Tsjechië en Polen waar de landbouw nooit helemaal werd gecollectiviseerd, waren de stappen iets gemakkelijker dan voor de andere. Maar alle acht kregen te maken met een kelderend levenspeil, meer werkloosheid en grotere armoede. Het bruto nationaal product (bnp) is in de meeste landen nog niet terug op het niveau van 1989.

De ommezwaai bracht voor velen spanningen, mede door de afbraak van het sociaal vangnet. Dat vertaalde zich in een stijging van het aantal zelfmoorden en een groeiend aantal bejaarden die zichzelf nauwelijks in leven kunnen houden.

Zonder het perspectief van toetreding tot de EU waren landen wellicht vervallen tot chaos en langdurige politieke instabiliteit, meent politicoloog Alfred Pijpers. ,,Van de de Balkan weten we wat er kan gebeuren.'' Het heeft nu al zijn vruchten afgeworpen, de betrokken landen hebben zich geplooid naar de normen van de Europese democratie en de Europese markt. Ze voldoen aan de democratische en economische voorwaarden. Pijpers: ,,Het wordt vergeten, maar dat is eigenlijk een gigantisch succes en helemaal niet zo vanzelfsprekend.''

Het proces van EU-uitbreiding was volgens Oost-Europakenner Max Spoor 'onvermijdelijk', ook in politieke zin. De kandidaatlanden behoren tot Europa en hebben een lange Europese historie en cultuur. Bovendien was er dat vurige verlangen naar vrijheid en meer welvaart in het Oosten. ,,Er was geen twijfel over welke kant het op moest. Vanaf de eerste steen die uit de Muur werd gehakt, was het perspectief duidelijk. Ook het Westen liet blijken dat deze landen zo snel mogelijk volwaardig deel van Europa moesten worden.''

Het einde is in zicht van de onderhandelingen over 31 hoofdstukken met ieder tientallen pagina's eisen die de EU aan de kandidaatlanden stelt. Op tal van gevoelige punten zijn overgangsregelingen gemaakt, 190 op verzoek van de kandidaatlanden, 28 op aandrang van de huidige EU-lidstaten. Aan Oost-Europese kant gaat het bijvoorbeeld om uitstel van de bouw van waterzuiveringsinstallaties, aan West-Europese zijde om het tijdelijk blokkeren van arbeidsmigratie uit het Oosten. Dat laatste was wel even slikken voor de nieuwkomers, die zich door deze maatregel als tweederangsburgers behandeld voelen.

Het scenario van een invasie van Oost-Europeanen die hun heil zoeken in West-Europa na de uitbreiding is ook volgens onderzoeker Pijpers opgeklopt. Hij gaat ervan uit ,,dat afgezien van een paar ondernemende Polen die eethuisjes openen, we in het dagelijks leven er weinig van zullen merken''. En ook ons bedrijfsleven niet. ,,Finland en Zweden legden bij toetreding economisch veel meer gewicht in de schaal, wat hebben we ervan gemerkt?''

De zwaarste en gevoeligste hoofdstukken, over landbouw en de financiële zaken, liggen nog open. Ze moeten voor de Europese top in december zijn afgerond. Maar met deze laatste loodjes, waarin het vooral om de centen gaat, lijken plotseling aarzelingen over de hele operatie op te duiken.

Een groot probleem zijn de Europese landbouwsubsidies. Zonder drastische hervormingen zouden na 2006 de kosten uit de hand lopen in de EU met tien armere landen extra. De Europese Commissie wil de landbouwsubsidiekraan voor de nieuwkomers geleidelijk openzetten, te beginnen met een kwart van de inkomenssteun die EU-boeren nu ontvangen. Maar dat ging het inmiddels demissionaire Nederlandse kabinet al te ver.

,,Flauw'', noemt Pijpers het om de discussie over landbouwhervormingen op het bord te schuiven van de nieuwkomers. ,,Het is bedriegelijk, want ook zonder de uitbreiding moest de Europese landbouw worden hervormd.'' 'Een zwartepietenspel', oordeelt Spoor, waarbij men onder meer Polen, als grootste landbouwland, op oneigenlijke gronden probeert te weren. ,,Nu Nederland niet langer profiteert van de Europese landbouwsubsidies wil het ervanaf. Dat heeft niets met de uitbreiding te maken.'' Het leidt af van de discussie die volgens hem werkelijk fundamenteel is: zijn we in staat binnen twee decennia deze landen een stabiele economische groei te geven mét een evenwichtige verdeling van de welvaart? Het gevaar van scheefgroei ligt op de loer.

Het steekt de wetenschapper dat, terwijl de landen volgens de Europese Commissie voldoen aan de criteria die de EU zelf heeft gesteld, oneigenlijke argumenten naar voren worden geschoven om hun toelating te blokkeren. ,,Het is politiek kennelijk verleidelijk om die landen nu in de hoek te zetten van corruptie, mensenhandel en illegaliteit. Daar wordt de nadruk opgelegd. Er is veel hypocrisie bij, kennelijk is er ook veel vraag naar deze illegalen.''

Het gebakkelei in het Westen kan zijn weerslag hebben op het Oosten, waar de bevolking in de meeste landen medio 2003 in referenda haar fiat moet geven aan toetreding. De overweldigende meerderheid die voor was, is aan het afbrokkelen. Hetzelfde als in huidige EU gebeurt, voorziet Pijpers in het Oosten: ,,Men krijgt tabak van Europa. De Europese politieke elite voelt dat niet goed aan.''

Meer dan over deze eerste groep toetreders, die al sterk ingebed zijn in de EU, zijn er risico's voor de landen die nu in de wachtkamer zitten. De nervositeit bij Bulgarije en Roemenië is groot of ze het huidige spoor kunnen vasthouden, zeker als het perspectief van toetreding tot de EU op de lange baan wordt geschoven, weet Spoor. Politiek en economisch zijn ze veel minder stabiel. ,,Als we dan toch over de centen praten, dan moeten we calculeren wat de kosten zijn van instabiliteit in die landen.''

Het huidige getij in de EU is ook om andere redenen ongunstig voor deze twee achterblijvers. Onder invloed van centrum-rechts, dat in steeds meer EU-landen het stokje van de sociaal-democraten heeft overgenomen, raakt het Sociaal Europa steeds meer buiten beeld. Spoor bepleit juist de sociale dimensie mee te wegen en zelfs over grenzen te kijken.

,,De cijfers over mensenhandel en armoede, ook onder kinderen, zijn onrustbarend. Hoe verder naar het oosten, des te dramatischer de situatie. Een kwart van de Moldavische vrouwen zou in de prostitutie werken. In onze open economieën houden we dit niet buiten de deur.''

Schijnbewegingen, uit angst en wantrouwen, om binnenlands politiek gewin en in het eeuwige machtsspel, verdoezelen in de discussie om de uitbreiding de kern. Het werkelijke dilemma van Europa is waar het naar toe moet. Politicoloog Pijpers is sceptisch. ,,De huidige vijftien willen helemaal niet vooruit. Ze vinden het zo wel genoeg. Ze gaan allemaal op de eigen strepen staan.'' Daarbij verliezen ze het perspectief op de lange termijn uit het oog.

De big bang moet

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden