De bibliotheek, voor boeken, volksverheffing en voetmassage

'Veel lokale politici denken dat de bibliotheek een achterhaald fenomeen is en het papieren boek een dode boom'

Op zo maar een druilerige donderdagmiddag zit de openbare bibliotheek DOK Delft goed vol. De studieplekken zijn bezet door jongeren en de makkelijke leesstoelen door ouderen. De leestafels bij het café zijn het domein van alle leeftijden. Niets in de aanblik van DOK Delft doet vermoeden dat het instituut openbare bibliotheek in zwaar weer verkeert.

Toch lijken de koele cijfers wel die richting op te wijzen. De collecties zijn nu in vergelijking met 1999 met veertig procent gekrompen. Het aantal uitleningen van boeken holt achteruit en dat geldt vooral voor jeugdboeken. Logisch zeggen kenners, want door de opkomst van internet zijn bronnen niet alleen sneller, maar ook op elk moment te raadplegen. Kinderen hebben door internet en computergames bovendien minder tijd voor 'oude activiteiten' zoals boeken lezen.

Het aantal vestigingen van bibliotheken lijkt te stabiliseren, maar die statistiek geeft een vertekend beeld. Driekwart van de bibliotheken heeft gebouwen afgestoten en de voorziening - onder de term servicepunt - ondergebracht in scholen, wijkcentra, verzorgingstehuizen of de buurtsuper.

De grootste bedreiging voor de bieb zijn de gemeentelijke bezuinigen. Nu gaat er jaarlijks nog ruim 500 miljoen euro naar openbare bibliotheken, maar de voorspellingen zijn dat hier nog flink het mes in gaat. Het einde van de bibliotheek is in zicht, zeggen pessimisten. De koepel van de bibliotheken, Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB), wil zich niet bij die groep scharen en heeft een commissie onder leiding van Job Cohen aan het werk gezet om te kijken op welke manier het tij kan worden gekeerd. Morgen komt de commissie met de aanbevelingen.

Moet het roer totaal om? Niet per se, zegt Erna Winters, directeur van Bibliotheek Kennemerwaard. Volgens haar is in de bibliotheekwereld de laatste jaren al veel in beweging gezet. Bijna geen bibliotheek lijkt nog op het instituut dat in de vorige eeuw Nederlanders aan het lezen kreeg. "Iedere bibliothecaris weet dat internet het leven en het leesgedrag ingrijpend heeft veranderd en dat had gevolgen voor de inrichting van de bibliotheek."

Volgens Winters is het belangrijkste dat bibliotheken vasthouden aan de rol die zij van oudsher heeft: volksverheffing. "Dat is mensen helpen om het beste uit zichzelf te halen. De opgave is nu, in een tijd dat papier aan belang heeft ingeboet, om het leesplezier en de behoefte aan informatie in een nieuwe vorm te gieten. Dat is een kwestie van uitproberen."

Winter schaart zichzelf onder de optimisten, vooral omdat mensen ondanks hun drukke leven en de digitale snelweg aan huis toch de weg naar de bibliotheek nog weten te vinden. "Onze hoofdvestiging in Alkmaar trok in 2013 meer dan 300.000 bezoekers. Dat is net iets meer dan de voetbalclub AZ. Alle vestigingen bij elkaar kregen een half miljoen mensen over de vloer."

Dat zijn prachtige cijfers, maar niet iedereen is daarvan onder de indruk. Gemeenteraadsleden en wethouders, de mensen die bepalen of bibliotheken overeind blijven of niet, zijn volgens Winters soms moeilijk te overtuigen van het belang van bibliotheken. Het papieren boek is voor velen een dode boom en het internet de toekomst.

"Ik merk dat lokale politici denken dat de bibliotheek een achterhaald fenomeen is en dat burgers op eigen houtje wel de juiste informatie kunnen vinden. Juist die bezoekcijfers wijzen uit dat veel mensen dat niet kunnen. Bibliotheken kunnen mensen, zeker laagopgeleiden, helpen om informatie te ontsluiten en wegwijs te maken op internet. Volksverheffing heette dat in de vorige eeuw."

De moeite waarmee sommige Nederlanders zich op internet bewegen wordt volgens Frank Huysmans zwaar onderschat. Hij is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. De bibliotheek is de aangewezen plek om daar iets aan te doen. Hij vindt het daarom zo jammer dat door de bezuinigingen oudere bibliothecarissen afvloeien en jongeren - zij die met computers en nieuwe media zijn opgegroeid - niet voor hen in de plaats kunnen komen. "De bibliothecaris van de toekomst is een allround informatieprofessional."

Wat dat betreft heeft Nederland volgens Huysmans een achterstand op Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en Scandinavische landen. "De bibliotheek is bij ons begonnen als leeszaal, je kwam binnen om te lezen. Pas later kwam daar de uitleenfunctie bij. In de jaren zestig tot en met tachtig is de nadruk eenzijdig op dat uitlenen komen te liggen. Het was sterk gericht op leesbevordering en het kinderen en volwassenen in aanraking laten komen met boeken als ondersteuning van het onderwijs."

In andere landen heeft de openbare bibliotheek meer een inloopfunctie en biedt zij een breder palet van diensten. Wie werkloos was of vragen had op het gebied van gezondheid ging naar de bibliotheek. "In Nederland hebben we dat anders geregeld. Voor vragen over gezondheid gaan we naar de huisarts."

Op verschillende plekken in Nederland ziet hij bibliotheken voorop lopen in het zoeken naar uitwerkingen van die platformfunctie. Zo proberen zij lokale verenigingen en groepen bij de bibliotheek te betrekken. "In Alkmaar nodigen bibliothecarissen clubjes die daar hun folders neerleggen uit om op een bepaalde avond te vertellen over wat zij doen. Ik heb gehoord dat iemand er laatst een demonstratie gaf over voetmassage en die werd goed bezocht. Het idee moet ontstaan dat 'er in de bibliotheek altijd iets te doen is en dat er iets gebeurt waar je wijzer van wordt'."

Steeds vaker zelfbediening
Uit een onderzoek van vorig jaar bleek dat een derde van de bibliotheken verwacht de komende jaren 'bemenste vestigingen' te vervangen door zelfbedieningsbibliotheken. Hier is een lezerspas nodig om het gebouw te kunnen betreden, er hangen camera's en de deur blijft dicht wanneer de boeken niet worden uitgecheckt. Vooral dunbevolkte gebieden gaan hiermee te maken krijgen. In Zeeuws-Vlaanderen zal aan het eind van dit jaar vijftig procent van de bibliotheken een zelfbedieningsvorm hebben.

Maar het kan ook anders. In de wijk Blerick in Venlo werd vorig jaar een vestiging van de bibliotheek gesloten. De middenstand betreurde het verlies van 60.000 bezoekers aan het winkelcentrum. Daarop besloot een modewinkel een leegstaand deel voor de boeken beschikbaar te stellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden