De bezorgde hoeders van het omroepbestel

TV-Noordzee zond uit vanaf het REM-eiland. ( FOTO ANP)Beeld ANP

Het nieuws van deze week heeft voorgangers in de geschiedenis. Net als ’Wakker Nederland’ probeerde 40 jaar terug de Tros een plek in Hilversum te krijgen. Gevolg: flink tumult.

Robin Hood, the Saint, Rin Tin Tin en Laurel & Hardy zorgden in 1964 voor een aardverschuiving in omroepland. Zij waren de publiekstrekkers van de nieuwe zender TV-Noordzee.

Nederland was in die jaren nog keurig gerangschikt langs de lijnen van de zuilen. De omroepen dateerden van vier decennia eerder, de beginjaren van de radio. Elke groep had zijn eigen zendgemachtigde: voor de christenen van diverse gezindten waren er de NCRV, de VPRO en de KRO, de socialisten hadden hun Vara en de liberalen de Avro.

Het kabinet-De Quay torpedeerde begin jaren zestig de plannen voor commerciële tv. Het naar reclamemogelijkheden hunkerende bedrijfsleven zocht naar wegen om de wetgever te omzeilen en vond die in het kunstmatige REM-eiland buiten de territoriale wateren. Vanaf die plek begon in 1964 TV-Noordzee met uitzendingen. Achter het initiatief zaten de bankier Fehmers, de scheepsbouwer Verolme en de constructeur Heerema.

De populariteit was van begin af aan groot: bij TV-Noordzee geen bevoogdende preken voor eigen parochie, maar amusante buitenlandse series. Zo’n 350.000 Nederlanders kochten een speciale antenne om de uitzendingen te kunnen ontvangen. Soms lukte dat ook zonder. Reclametijd ging grif van de hand, evenals de aandelen die voor een wijdverbreide achterban moesten zorgen.

De politiek reageerde snel. Minister van justitie Ynso Scholten fabriceerde in ijltempo gelegenheidswetgeving die de activiteiten van TV-Noordzee onmogelijk moest maken. In het parlement kon die rekenen op brede steun. Van de grote partijen opteerde alleen de VVD voor meer mogelijkheden voor commerciële zenders. De christelijke partijen en de sociaal-democraten waren bezorgde hoeders van het bestel: dubbelfuncties in volksvertegenwoordiging én in omroepbesturen waren geen uitzondering.

Met de nieuwe wet in de hand kon de rijkspolitie eind 1964 het REM-eiland bezetten en de zender van TV-Noordzee verzegelen. Veel Nederlanders waren ziedend en de kort daarna door Joop Landré opgerichte Televisie Radio Omroep Stichting (Tros) mocht zich daarom vanaf het begin in grote belangstelling verheugen. De Telegraaf, nu de grote kracht achter Wakker Nederland, fungeerde destijds als belangrijke propagandist. Jacques Gans, columnist van het ochtendblad, droeg ledenwerfslogans voor de Tros aan, zoals ’Niet zeeziek, maar zuilenziek! Wordt deelnemer aan de Tros’ en ’Laat u niet langer voor het zuilenlapje houden’.

Het zittende kabinet schoof ondertussen een meer structurele regeling van het omroepvraagstuk als een hete aardappel voor zich uit. Via een motie eiste KVP-Kamerlid Baeten voor maart 1965 duidelijkheid over de toelating van nieuwe zendgemachtigden en reclame. Trouw sprak van ’het kruit’ onder het kabinet-Marijnen. De krant voorspelde crisis en kreeg gelijk: KVP, CHU, ARP en VVD konden het niet eens worden en in maart ontplofte de boel.

Oud-minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen Jo Cals formeerde betrekkelijk snel een nieuwe coalitie van KVP, ARP en PvdA en kwam met de contouren van de tot op heden geldende omroepwetgeving. Het verschafte de Tros toegang tot het bestel. De omroep begon met een C-status, maar groeide snel door naar de B- en A-status dankzij aankopen als Mr. Ed (het sprekende paard) en volkse shows als die rond accordeonist John Woodhouse. In de tweede helft van de jaren zeventig stootte de Tros definitief door naar de kijkcijfer-toptien met tv-hits als André van Duin, De Mounties, het tot op de dag van vandaag onverwoestbare Ter land, ter zee en in de lucht en series als De man van zes miljoen en Wordt u al geholpen?. De Nederlandse taal was bovendien een term rijker. ’Vertrossing’ stond in politiek-correcte kringen voor al het kwaad dat de nieuwe omroep de vaderlandse beeldbuis had aangedaan: pulp had het in hun ogen definitief gewonnen van kwaliteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden