De bewoners van Vanuatu hebben geleerd om voor zichzelf te zorgen

Bevolking beter voorbereid op rampen, nu eilandengroep te maken krijgt met gevolgen klimaatverandering

Twee weken nadat cycloon Pam over de eilandengroep Vanuatu raasde, stromen de hulpgelden nog altijd binnen. Bijna dertig miljoen dollar is er nodig voor de eerste noodhulp, maakten de Verenigde Naties en de regering van Vanuatu eerder deze week bekend. Nederland zegde gisteren 2,1 miljoen euro toe, bovenop de miljoen die al eerder naar de Stille Oceaan werd gestuurd.

Het nieuwe geld is bedoeld voor voedselhulp en onderdak voor de naar schatting 75.000 mensen die dakloos zijn geworden. Zo'n 166.000 mensen - meer dan de helft van de bevolking - is op een of andere manier getroffen door de storm met orkaankracht vijf, die op 22 (van de meer dan zestig bewoonde) eilanden huishield. Nog altijd zijn gemeenschappen op veraf gelegen eilanden niet bereikt.

De verwoestingen zijn groot, maar het beeld van een weerbare bevolking overheerst. Al de dag na de storm begonnen de eilandbewoners rommel op te ruimen, omgevallen bomen weg te halen, en afval te verbranden.

"Dat werk is nog volop aan de gang", mailt de Nederlandse wetenschapper Margaretha Wewerinke vanaf het hoofdeiland Efate. "Het voortdurende geluid van cirkelzagen en andere apparatuur begint inmiddels vertrouwd te klinken."

Na twee weken zijn de meeste wegen op Efate weer open voor verkeer. Colin Collett van Rooyen, velddirecteur van Oxfam op de eilanden, wijst er in een mail op dat de ni-Vanuatu (de lokale bevolking) vanouds weten om te gaan met natuurrampen - waar de archipel met zijn cyclonen, vulkanen en aardbevingen een zeker patent op heeft. "Mensen zijn eraan gewend om zich voor te bereiden op cyclonen, om zo hun leven te redden." Mede daardoor vielen er (slechts) zestien doden.

Los van de traditionele weerbaarheid heeft de regering samen met hulporganisaties de afgelopen jaren systemen ontwikkeld die de bevolking nog beter moeten voorbereiden op rampen, nu Vanuatu boven aan de lijst staat van landen die getroffen dreigen te worden door de gevolgen van klimaatverandering.

Overal op de archipel zijn lokale rampencomités opgericht, die bestaan uit verschillende mensen uit de gemeenschap: oud en jong, man en vrouw. "Er zijn aanwijzingen dat die comités effectief hebben geopereerd bij het verlenen van hulp direct na de ramp en bij het in kaart brengen van problemen", stelt Collett van Rooyen.

Daarnaast houden de comités zich ook bezig met overlevingsstrategieën voor de periode na de ramp. Zo bezocht een journalist van de Islands Business (Fiji) vorig jaar Futuna, een van de eilandjes van Vanuatu met zeshonderd bewoners. Daar experimenteerde het lokale rampencomité met pilot-tuinen, een bestendige watervoorziening, en het drogen en bewaren van voedsel. Voor het laatste zochten ze bijvoorbeeld uit of voedsel beter bewaard blijft in betonnen kelders. Traditioneel wikkelden de dorpelingen bananen in bananenblad om ze in de grond te kunnen bewaren - zodat er in de periode na een vernietigende storm in ieder geval nog iets te eten is.

Of ze op het geïsoleerde Futuna nu baat hebben bij die experimenten, is niet bekend. Zeker is dat Pam de akkers van Vanuatu volledig heeft verwoest. "Het landschap is drastisch veranderd", zegt Wewerinke. "Weelderig groen heeft plaatsgemaakt voor zand, gras, kale bomen." De lokale markt op Efate is dicht, de eerste oogst van groenten wordt over een paar weken verwacht, zoete aardappelen zijn er pas over een paar maanden weer.

Een groot deel van de noodhulp bestaat dan ook uit voedsel en schoon water. Maar Wewerinke vraagt zich af of dat de beste manier is om het geld te besteden. Zij ziet dat de lokale winkels nog steeds voedsel verkopen, en dat er zelfs vers brood te krijgen is. "De meeste ni-Vanuatu met wie ik over hulp spreek, geven aan dat voedselhulp beter besteed kan worden aan het bouwen van stevige nieuwe huizen." Vooral de allerarmste bevolking zou volgens haar gebaat zijn bij orkaanbestendige bouwmaterialen.

Er zijn zelfs ni-Vanuatu die betwijfelen of al die hulp wel zo heilzaam is: zij maken zich zorgen over het psychologische effect dat de miljoenen die nu binnenstromen zullen hebben op de bevolking. Zo vroeg de lokale vrouwenactiviste Jenny Ligo zich deze week op Radio Australia af of de eilandbewoners niet passief worden van de hulp die ze krijgen aangeboden. "Het verandert de mentaliteit. In plaats van zichzelf te helpen, gaan ze zitten wachten", stelde ze. "We hebben een kleine bevolking, we kunnen dit best zelf managen."

Wewerinke heeft een dergelijke passiviteit nog niet gezien, integendeel: "Mensen zijn gewend om zelf problemen op te lossen, er is geen verwachting dat de overheid of de internationale gemeenschap hen te hulp zal schieten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden