De bevrijding van het Naardermeer

Het oudste gebied van Natuurmonumenten dreigt verstikt te raken tussen woonkernen en snelwegen. Een enorme faunapassage onder de weg door moet het Naardermeer redden.

In de modder staan pootafdrukken van een vos. En nieuwsgierige reeën zijn ook al komen kijken. Twee hazen hebben hun sporen achtergelaten. Toch zullen ze nog een dik jaar moeten wachten voordat ze deze barrière tussen het Naardermeer en de Ankeveense Plassen kunnen nemen.

Bouwvakkers zijn bezig met het storten van beton voor twee forse viaducten, al is dat misschien niet de juiste benaming voor de bouwwerken. De automobilisten zullen in de toekomst weinig merken van deze faunapassage. Zij zoeven straks over de N236 tussen Amsterdam en Hilversum alsof er niets gebeurd is. Het revolutionaire zit 'm in de verbinding ónder de provinciale weg.

Op twee plaatsen vormen afzonderlijke moerasstroken van 75 en 50 meter breed straks open verbindingen tussen de natuurgebieden. Deze 'ondergrondse ecoducten' zijn daarmee de grootste van Nederland. Het geïsoleerde Naardermeer gaat via deze verbinding deel uit maken van een enorm moerasgebied van 7000 hectare groot, pal onder 'de rook' van Amsterdam. Alleen de Weerribben in Overijssel zijn nog omvangrijker.

Er is lang gesproken over de ontsluiting van het Naardermeer. In de jaren negentig werd al vastgesteld dat dit in het westen van Nederland zeldzame 'natuurlijke meer' moest worden verbonden met de omliggende plassen, die allemaal door afgraving voor turfwinning zijn ontstaan. Hoewel de waterkwaliteit in het Naardermeer goed is, kunnen de diersoorten in het gebied geen andere populaties bereiken. Daardoor neemt de kwaliteit vanwege inteelt af. Ook zijn de geïsoleerde diergroepen kwetsbaar voor ziekten. Als er een soort in het Naardermeer uitsterft, is deze voorgoed weg. De klimaatveranderingen vragen ook om verbindingen tussen natuurgebieden. Soorten kunnen zo met het klimaat mee hun oude gebieden verlaten en nieuwe opzoeken.

"Dat er een verbinding moest komen, was duidelijk", zegt Ron van Overeem, namens Natuurmonumenten projectleider bij de aanleg van deze ondertunnelingen. Hoewel hij zegt 'niks met beton te hebben', stapt hij als een volleerd bouwvakker langs de bekistingen. In de plannen voor de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) stond het Naardermeer opgenomen als onderdeel van een 'natte as' die de Biesbosch in het zuiden en het Lauwersmeer in het noorden verbindt. "De verbinding is echter technisch zeer ingewikkeld, en daarmee kostbaar. Maar die hobbels zijn nu genomen. Over ruim een jaar moet de passage een feit zijn."

Zowel het Naardermeer als de Ankeveense Plassen bestaan uit laagveenmoeras, al is in dat laatste gebied de menselijke hand te zien. Legakkers en petgaten verwijzen daar naar turfwinning, terwijl het Naardermeer op een spoorlijn na ongereptheid kent. De verbinding tussen de gebieden moeten uit eenzelfde soort landschap bestaan: met open water, moeras en riet.

Om de drukke provinciale weg met moerassen te 'ondertunnelen' worden de rijstroken ten westen en oosten van de Ankeveense molen ter hoogte van de ondergrondse faunapassages van elkaar getrokken en het talud afgegraven zodat er drie meter zit tussen wegdek en waterniveau. "Alleen met gescheiden rijbanen in combinatie met de drie meter hoogte krijgt de natuur onder de weg voldoende licht", legt Van Overeem uit. "Anders zal er niets kunnen groeien". Geluidsarm asfalt moet het lawaai van de auto's dempen, terwijl bosschages het licht van de koplampen uit het natuurgebied moet houden.

De weg zelf wordt iets verlegd om ruimte te maken voor de ingrepen, waardoor ook de gehele vaart ten noorden van de weg opschuift. En dan komt er nog eens 900 meter nieuwe dijk met natuurvriendelijke oevers, want het Naardermeer en de Ankeveense Plassen blijven hun eigen peilniveau houden dat soms meer dan 30 centimeter verschilt.

De nieuwe faunapassages zullen vooral door zoogdieren, reptielen en amfibieën gebruikt worden. Die nemen aan hun poten en in hun ontlasting weer de zaden mee van het natuurgebied dat zij zojuist hebben verlaten. De vissen kunnen 'oversteken' door zich te laten meesleuren in visvriendelijke gemalen die her en der staan opgesteld.

Van de koppeling van de twee Europees beschermde Natura 2000-gebieden verwacht Van Overeem veel, zegt hij. "Juist die Europees beschermde soorten gaan hiervan profiteren. De Noordse woelmuis, de ringslang, de heikikker en de rugstreeppad hebben het moeilijk, maar gaan juist van deze doorgang gebruik maken. Het Naardermeer is ook echt otter-gebied, maar was altijd onbereikbaar. Over een paar jaar is het hier een heuse beverburcht."

De kracht van de nieuwe faunapassage is volgens Van Overeem dat deze geen geïsoleerde natuurmaatregel is, maar onderdeel uitmaakt van een groter project dat met allerlei verkeerstechnische maatregelen de provinciale N236 een stuk veiliger maakt. De bochten worden aangepakt, een gevaarlijke kruising krijgt een rotonde en er komen aparte afslagen. Daarnaast komen er nieuwe recreatieve fietspaden die het Gooi met Ankeveen verbinden.

"Alle partijen die zich bezig houden met verkeer, recreatie en natuur zijn samen opgetrokken, waardoor de ingrepen nauwelijks weerstand kennen. De crisis hielp ook een handje. We dachten dat het project in totaal dertien miljoen euro zou kosten, maar we hebben het voor tien miljoen kunnen aanbesteden." De leden van Natuurmonumenten hebben in een aparte inzamelingsactie 1,25 miljoen euro weten neer te leggen.

Ze moeten nog even wachten, de vossen, reeën en hazen die nu al aan de poort tussen het Naardermeer en de Ankeveense Plassen kloppen. Welke kant ze straks ook opgaan: daarachter wacht een nieuwe Walhalla.

Op de website Natuurmonumenten.nl is onder 'Faunapassage Naardermeer' een animatie te zienvan de nieuwe verbinding.

Naardermeer
In 2006 kwam toenmalig minister van Verkeer en Waterstaat Karla Peijs (CDA) met een plan om op 1,5 kilometer afstand van het Naardermeer een ondertunnelde verbindingssnelweg aan te leggen om het verkeer tussen Schiphol en Almere beter te laten doorstromen. Voor de aanleg hiervan moest een deel van het Naardermeer tijdelijk worden drooggelegd. Dit leidde tot veel protesten. Voor Natuurmonumenten is het Naardermeer een icoon. Jac. P. Thijsse had in 1905 in de strijd voor het behoud van dit gebied juist Natuurmonumenten opgericht. Uiteindelijk trok regeringspartij VVD de steun voor de snelweg langs het Naardermeer in waardoor er geen Kamermeerderheid was. Het Naardermeer ontkwam meermalen aan infrastructurele ingrepen. Het is uitgegroeid tot een prachtig plassengebied met riet, hooiland en moerasbos. Er leven kolonies aalscholvers en purpereigers en ook de grote zilverreiger en de snor komen er voor. Verder zijn er vleermuizen, ringslangen en zeldzame orchideeën te vinden. Het meer is onder begeleiding toegankelijk, rondom het meer kan volop gewandeld worden.

De Ankeveense Plassen
Het veenlandschap met plassen, smalle slootjes en stroken land is ontstaan door het afgraven van veen. Op de legakkers is aan weerszijden een weids uitzicht op de plassen. In de winter kan hier prachtig geschaatst worden. In het voorjaar broeden in de Ankeveense Plassen veel water- en moerasvogels. Bijvoorbeeld de kleine karekiet, grauwe gans en rietzanger. Ook zeldzamere vogelsoorten komen voor, zoals zwarte stern en waterral. Natuurmonumenten helpt de sterns door nestvlotjes in het water te leggen.

In het kraakheldere water groeien bijzondere waterplanten als groot nimfkruid. In de loop van de tijd groeien de ondiepe plassen langzaam weer dicht. Dit proces van 'verlanding' is op zich een natuurlijk proces. Door de grote hoeveelheid fosfaat en verdroging gaat dit proces echter veel sneller dan normaal. En bovendien komen sommige stadia zoals het zeldzame trilveen niet tot ontwikkeling. Juist in deze jonge ontwikkelingsstadia leven veel soorten planten en dieren.

Door het opnieuw uitgraven van een deel van de dichtgegroeide petgaten zal weer meer open water ontstaan. Ook zal met het baggeren een aanzienlijk deel van de voedselvoorraad verdwijnen. Het leven in de nieuwe petgaten start zo met een schone zandondergrond. Het afgegraven materiaal komt in een depot, tussen de twee bossen die blijven staan. Hierop kan zich dan ook weer bos ontwikkelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden