'De betrouwbaarheid van het referendum ligt in onze handen'

reportage | In Deventer werden dit weekend de laatste Turks-Nederlandse waarnemers getraind voor het referendum.

"Wees op tijd. Ik kan het niet genoeg benadrukken." Geroezemoes in het publiek. Nalan Liv (31) staat voor veertig Turks-Nederlandse sociaal-democraten in een muffig zaaltje op een industrieterrein in Deventer. Hun vrije zaterdagavond hebben ze opgeofferd om instructies te krijgen hoe als waarnemer op te treden bij het Turkse referendum. De training begint een half uur te laat. De laatsten komen net binnengedruppeld. "Als jullie te laat zijn, kan de voorzitter een andere waarnemer kiezen", legt Liv uit. "Dat kan zomaar iemand uit het ja-kamp zijn. Dan is onze controle weg."


Komende week gaan Turkse stemgerechtigden in Nederland naar de stembus. Van woensdag tot zondag kiezen ze in Deventer, Den Haag of Amsterdam voor 'ja' of 'nee' op de vraag of president Recep Tayyip Erdogan meer macht moet krijgen. Nederlandse vertegenwoordigers van Erdogans AK-partij en van de nationalistische MHP, beide uit het ja-kamp, controleren de stembusgang. De sociaal-democratische CHP, de grootste oppositiepartij en tweede partij in Turkije, heeft datzelfde recht. Als enige partij uit het nee-kamp ligt er een grote verantwoordelijkheid op hun schouders.


"Waarnemers mogen kiezers nooit helpen in het stemhokje", zegt Liv. "Hints geven mag niet, seinen mag niet. Houd de online kiezerslijst op de laptop van de voorzitter goed in de gaten. Heeft de kiezer niet al gestemd?"


Naast Liv staat een grote kartonnen doos uit Ankara. Daarin zit het waarnemers-instructieboekje. Analfabeten moeten beslist alleen het hokje in, leren ze. Stemfies zijn niet toegestaan. "Een Turkse vlag mag", zegt Liv, "een portret van Atatürk ook, maar een foto van Erdogan niet. Jullie mogen geen propanda tolereren." Eerder trainde Liv al waarnemers in Den Haag en Amsterdam.


Eén van de waarnemers van vanavond is Sazime Diler (26). Ze weet wat ze moet doen bij onregelmatigheden: een protocol opmaken. De klachten worden in Ankara verzameld. Als de klacht terecht blijkt, wordt één stem uit de zak ongeldig verklaard. Diler neemt voor de derde keer waar bij de stembus. Toch vindt ze het deze keer spannend. "Het is een licht ontvlambare situatie. Er hoeft maar iets kleins te gebeuren of het gaat mis." Als nee-stemmer voelt ze zich niet echt bedreigd. "Maar je wordt wel uitgemaakt voor gülenist, terrorist of landverrader."


Arzu Ozalp, voorzitter van de Nederlandse tak van het CHP, verwacht geen fraude, 'zeker niet in Europa'. De stemmen veilig en eerlijk in Turkije krijgen, is nog wel een heel karwij. De stempapieren komen uit Turkije, legt Ozalp uit. Als de kiezer ja of nee heeft gekozen, stopt die de stem in een envelop. De zakken met stemmen gaan in een hok met vier sloten erop. Elke waarnemer heeft een sleutel. Alleen alle vier waarnemers samen krijgen zodoende de deur open.


Na het referendum in Nederland vertrekt volgende week dinsdag in alle vroegte een beveiligde bus naar het vliegveld van Keulen. "Waarnemers van elke partij rijden mee tot aan Keulen. De stemmen gaan het vliegtuig in, daar neemt voor ons een van de CHP-leden uit Turkije, die is meegevlogen, het over." Op 16 april, als ook de 58 miljoen Turken hebben gestemd, worden alle stemmen geteld. Nalan Liv rondt haar uitleg af. "Dus, meerdere stempels op het biljet of de enveloppe maken de stem ongeldig. Dus als iemand héél erg vóór is, en 'ja ja ja' op de envelop stempelt, telt die niet."

Geen fraude, wel risico

Sinds 2012 kunnen Turken in het buitenland stemmen. Van de bijna 61 miljoen stemgerechtigden woont 5 procent in Europa. Beide kampen hebben de stemmen hard nodig. Volgens Kati Piri, Europarlementariër en rapporteur Turkije, zal het een nipt 'ja' of 'nee' worden. Turkije heeft volgens de rapporteur een traditie van eerlijke verkiezingen. Piri verwacht geen onregelmatigheden. "De OVSE stuurt onafhankelijke waarnemers naar Turkije. In Europa zijn er de waarnemers van de grootste politieke partijen." Toch zijn er volgens haar risico's.


"De stempapieren maken een lange reis per vliegtuig van hier naar Turkije. Alles wat er gebeurt voor ze daar aankomen is uiteraard fraudegevoelig", zegt Piri. In Turkije wordt bij iedere stembusgang gespeculeerd over fraude, weet ze. "Omdat er deze keer zoveel op het spel staat, zullen alle ogen hierop gericht zijn."


De oneerlijkheid zit volgens Piri vooral in de aanloop naar het referendum. "Het ja-kamp van de AK-partij in Turkije heeft veel meer kansen gehad. Het heeft bijna alle media in handen. Zendtijd voor de nee-campagne is er nauwelijks. Turkse Nederlanders die Turkse tv kijken, krijgen zo een vertekend beeld. Bovendien zitten parlementariërs van de Koerdische HDP vast, net als kritische burgemeesters, journalisten en activisten. Zonder netwerk is het moeilijk campagne voeren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden