De beste Europese traditie combineert humor en wijsheid

De schrijver

Guido Vanheeswijck (1955) is filosoof en hoogleraar en publiceerde boeken en artikelen over onder meer Robin Collingwood, René Girard en Charles Taylor. Hij doceert metafysica, cultuur- en godsdienstfilosofie aan de Universiteit Antwerpen en de Katholieke Universiteit Leuven.

Thematiek

Het lijkt soms alsof Europeanen nergens voor staan, omdat iedere morele uitspraak, ieder politiek ideaal en elk filosofisch standpunt steevast in de tweede zin wordt gerelativeerd - als het überhaupt wordt uitgesproken. Je moet het allemaal niet te ernstig menen en je moet vooral ook de betrekkelijkheid van je eigen positie benadrukken.

Het is verleidelijk om te denken dat dit iets met onze postmoderne tijd te maken heeft. Wij kunnen in onze geseculariseerde welvaartsstaat nou eenmaal niet meer in absolute waarheden geloven, zoals de generaties voor ons. Dit leidt niet zelden tot sombere bespiegelingen over het verlies van waarden en ethisch besef.

Daar doet Guido Vanheeswijck niet aan mee. Volgens hem is ons vermogen tot relativeren helemaal geen nieuwigheid, laat staan dat het een bedreiging vormt. Hij laat zien hoe de ironie, de relativering en de lach in de Europese cultuur een constante zijn sinds de filosofische stamvader Socrates zijn vragenvuur ontbrandde. Zijn traditie van niet-weten is geen zwakte, maar juist een bij uitstek Europese kracht. Wie even afstand neemt ziet pas hoe verblind dogmatisch of fanatiek hij of zij zelf bezig was, en kan met een grap de lucht klaren om daarmee en daarna verder te denken.

Opvallendste metafoor

Vanheeswijck gebruikt de tegenstelling tussen twee mythische garenspinners als centrale metafoor. Als eerste de wollen draad van Ariadne, die haar geliefde Theseus een draad meegaf waarmee hij de weg terug kon vinden uit een labyrint. In verschillende internationale stukken van en over de Europese Unie wordt Ariadne's draad gebruikt als beeld voor een uitweg uit de problemen rond de Europese eenwording: volg simpelweg de draad en ontsnap uit het labyrint.

Maar Vanheeswijck vindt Ariadne's draad als het ware te rechtlijnig (vergeet niet dat het met de liefde tussen Ariadne en Theseus slecht afliep). Hij omschrijft Europa liever aan de hand van de draad van Penelope, de treurende echtgenote van Odysseus, die eindeloos aan een lijkkleed voor haar schoonvader weeft dat nooit af mag komen, omdat ze dan zou moeten hertrouwen. 's Nachts haalt ze de steken weer uit die ze overdag heeft geweven. Dit verbeeldt volgens Vanheeswijck - die de metafoor ontleent aan de Franse historicus Paul Hazard - de niet-aflatende zoektocht naar waarheid, waarin nooit definitieve antwoorden gevonden worden.

Mooiste zin

'De Europeanen observeren de ordelijke opstelling van de tenten der Arabieren'. Deze zin, in de achtste eeuw geschreven door een kroniekschrijver, is volgens Vanheeswijck een van de eerste vindplaatsen van de term 'Europanen' als omschrijving van de bevolking van dit continent.

Onbegrijpelijkste zin

'De draden waarmee de textuur van de samenhang van het wereldse en het geestelijke was geweven vormden een warrig kluwen van inspiratie en politiek, die elkaar vaak tegenspraken.'

Reden om dit boek niet te lezen Soms slaat de auteur een beetje door in zijn neiging om metaforen met draden te gebruiken, zoals in bovenstaande zin. Zijn schrijfstijl is bloemrijk Vlaams. Af en toe raakte ik daardoor de draad kwijt.

Reden om dit boek wel te lezen Het is een bijzonder rijk boek, vol fraaie verbanden en verrassende citaten uit de Europese canon, van Socrates tot Dante, Nietzsche en Sloterdijk. Vanheeswijck is erin geslaagd om een complete filosofiegeschiedenis te schrijven vanuit een bijzonder origineel gezichtspunt.

Bovendien haakt de auteur in op actuele angstige fixaties. Het is een verademing om te lezen over een verlangen naar antwoorden dat net zo diepgeworteld is als de behoefte om die antwoorden vervolgens weer in twijfel te trekken. Zou het niet prachtig zijn als Europa erin zou slagen om deze permanente onvoltooidheid te erkennen als zijn meest eerbare wezenskenmerk? Eerder dan trouw aan de waarheid, zou Europa trouw moeten zweren aan de zoektocht naar waarheid.

De draad van Penelope

Guido Vanheeswijck

Polis; 351 blz. euro22,50

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden