Reportage

De Berlijnse wijk die nooit aan de armoede lijkt te ontsnappen

Zelfs in het voormalige West-Berlijn, in de rijke negentiende-eeuwse wijk Charlottenburg staan wekelijks rijen voor de voedselbank van de Tafeln in de evangelische Trinitatiskirche.Beeld Erik van Zwam

Ook in een rijk land als Duitsland staan er wekelijks rijen voor de voedselbank. In de aanloop naar de verkiezingen reist Trouw langs de vroegere grens van de Bondsrepubliek en de DDR. Een reportageserie over de kracht en de zwakte van de Duitse economie en de politiek-economische thema's. Vandaag deel 7: Armoede in Berlijn.

De armoede in het rijkste en economisch meest krachtige land van Europa groeit jaar op jaar. Zelfs in het voormalige West-Berlijn, in de rijke negentiende-eeuwse wijk Charlottenburg staan wekelijks rijen voor de voedselbank van de Tafeln in de evangelische Trinitatiskirche.

De Tafeln is de organisatie van voedselbanken in Duitsland. Door de glas-in-loodramen vallen blauwe, rode en gele lichtstralen over de tafels met winterwortelen, aardappelen, paprika's, uien, Chinese kool en aubergine, met kersen, appels en citroenen, naast broden en melk en ga zo maar door. Zo divers als het aanbod van producten is, zo divers zijn ook de klanten: migranten, asielzoekers, gepensioneerden, alleenstaande mannen, moeders en studenten. Ze schuifelen, nadat ze hun kaart hebben laten zien en 1 euro hebben betaald, met rugzakken, kinderwagens, grote plastic tassen en karretjes langs de tafels. Vrijwilligers in rode schorten reiken de waren aan en weten welke hoeveelheden iedereen krijgt. Moeders met meerdere kinderen gaan met grote, loodzware tassen naar huis om de week door te komen.

Wie maandelijks moet rondkomen van hooguit 900 euro, komt in aanmerking voor voedselhulp. Ulrich Dombrowski is 79 jaar. Hij en zijn vrouw leven van een klein pensioen. Hij stopte na 43 jaar met werken, in 1995. Sindsdien haalt hij elk jaar de broekriem verder aan. Tot hij vijf jaar geleden bij de voedselbank aanklopte. "Het scheelt zoveel dat ik hier terechtkan. Ik neem alleen maar mee wat ik echt nodig heb", zegt hij haast verontschuldigend.

Armoede in Duitsland is geen uitzondering, blijkt uit een jaarlijks onderzoek van de Paritätische, een club van grote organisaties die zich met armoede bezighouden. In het laatste rapport, van dit voorjaar, meldde de organisatie dat 15,4 procent van de Duitsers onder de armoedegrens leeft. Het hoogste percentage sinds de hereniging. In Berlijn is dat zelfs 22,4 procent.

De Duitse economie groeit, de welvaart stijgt, maar de armoede neemt toe. Het zijn vooral alleenstaande moeders met mini-jobs - kleine baantjes die hooguit een paar honderd euro opleveren en die geen ziektekosten dekken - langdurig werklozen, migranten en gepensioneerden die in armoede vervallen. "De werkloosheid daalt stevig in Duitsland, maar steeds meer mensen met werk hebben geen fatsoenlijk loon. Het zijn de werkende armen", verklaart woordvoerder Christiaan Woltering.

Aantrekkingskracht

Berlijn is een stad met een grote aantrekkingskracht, maar met weinig werk voor laagopgeleide bewoners. "De industrie is weggetrokken na de hereniging", zegt Käthe Eckerle. Zij leidt de voedselbank in Charlottenburg met vijftig vrijwilligers.

De armoede in deze van oudsher rijke wijk kan ze wel verklaren. "Veel gepensioneerden hebben een eigen appartement, dus vermogen, maar een klein pensioen op bijstandsniveau. Dus leven ze in armoede."

In het voormalige Oost-Berlijn ligt de wijk Neuköln met 328.000 inwoners. Het is dé migrantenwijk met een grote Turkse gemeenschap, Polen, Russen, Afrikanen en vluchtelingen uit Syrië, Irak en Afghanistan. "Als een gezin de schoolboeken voor zijn kinderen niet kan betalen, dan is het arm", zegt de wijkburgemeester van Neuköln, Franziska Giffey van de SPD. "Volgens deze maatstaf is 55 procent van Neuköln arm. In Neuköln-Noord loopt dat op naar 80 procent. In Zuid is het dus minder." Ze noemt nog een cijfer: "76.000 bewoners van de wijk is klant bij het arbeidsbureau, dus een kwart is werkloos."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Neuköln zou in Nederland tot de grote steden behoren qua omvang, maar in Berlijn is het een wijk.Beeld Erik van Zwam

Giffey heeft spelregels geformuleerd om Neuköln bestuurbaar te houden. "Eigen verantwoordelijkheid. Geen doelgroepenbeleid met tachtig religies in de wijk. We dulden ook geen culturele uitzonderingsposities. Mannen en vrouwen zijn gelijk, dat is niet onderhandelbaar. Integratie is de norm en dat is géén eenrichtingsverkeer."

Dr. Giffey is half dertig, streng, doelgericht en gemotiveerd. Haar beleid richt zich vooral op de jonge, nieuwe generatie, dus op onderwijs. Iedereen moet naar school, geen uitzondering. Zonder een goede opleiding is er straks geen werk.

Neuköln zou in Nederland tot de grote steden behoren qua omvang, maar in Berlijn is het een wijk. Veel winkels dragen namen in Duits en Turks of Arabisch schrift op de etalageruit of erboven. Als multi-culti ergens is uitgevonden dan is het wel in Neuköln. De hele wereld bevolkt de wijk. Neuköln is het startpunt naar de rest van Duitsland of Europa, als iemand uit de armoede weet te komen.

Integratie en werk zijn belangrijk, maar het eerste is voor velen niet meteen vanzelfsprekend. Sinds 2007 kent de wijk stadsdeelmoeders die andere moeders helpen wegwijs te worden in de Duitse, Neukölnse samenleving. Maria Macher is de oprichtster en leidt de organisatie die de afgelopen tien jaar 450 stadsdeelmoeders opleidde. "Het is heel simpel. Wij trainen vrouwen zes maanden. Zij gaan bij andere vrouwen op huisbezoek en inventariseren de problemen. Mee naar de huisarts, de school van de kinderen, naar het jobcenter. Eén of twee keer, dan moeten ze het zelf doen."

Hatice Atabay is terug als stadsdeelmoeder, na een aantal jaar ander werk te hebben gehad. "Maandelijks begeleid ik twee gezinnen met een Turkse achtergrond. De vrouwen spreken meestal geen Duits en zijn geïsoleerd."

De stadsdeelmoeders helpen zo 160 gezinnen per maand. Macher en haar medewerkers richten zich vooral op vrouwen om ze zelfstandiger te maken en te emanciperen. Macher: "Armoede bij vrouwen hier is groot. De meesten leven van een bijstandsuitkering. Waar we kunnen, helpen we hen op weg naar de arbeidsmarkt." Al is dat makkelijker gezegd dan gedaan, ook al omdat er weinig werk is voor laag opgeleide mensen.

Armoede importeren

Het grootse probleem van Neuköln is dat de wijk nooit aan de enorme armoede lijkt te ontsnappen. "Beter opgeleide buurtbewoners vertrekken uit de wijk", zegt Giffey. "We krijgen er elk jaar nieuwe armoede voor terug." Neuköln is dé wijk voor de nieuwkomers, de migranten en importeert daardoor steeds nieuwe armoede.

In Charlottenburg springen twee groepen armen in het oog: de gepensioneerden en de werkende alleenstaande moeders. "De lonen voor veel banen, zoals in de thuiszorg, zijn zo laag dat een mini-job of deeltijdwerk onvoldoende oplevert. De vrouwen hebben een aanvullende uitkering nodig om op bijstandsniveau te komen." Eckerle van de voedselbank ziet ze terug in haar klantenbestand. Zij komen niet aan de 900 euro netto per maand. Uit het onderzoek van de Paritätische blijkt dat de helft van de kinderen van alleenstaande moeders in armoede leeft. Velen krijgen niet eens brood mee voor de lunchpauze op school.

Voor de oorzaak van de werkende armen wordt veelvuldig gewezen naar de vorige bondskanselier Gerhard Schröder van de SPD. In 2005 was Duitsland de arme man van Europa, met een hoge werkloosheid. Schröder hervormde de arbeidsmarkt. De met Nederland vergelijkbare WW-uitkering werd in lengte bekort. De bijstandsuitkering ging omlaag, maar bijstandsgerechtigden mochten wel werken en een klein deel van hun inkomsten houden. Jarenlang bestond er niet eens een minimumloon. Sinds enkele jaren ligt dat op 8,50 euro bruto per uur. Het heeft geleid tot veel flexwerk en mini-jobs. De werkloosheid daalde fors, bedrijven konden goedkoop arbeidskrachten krijgen en de economie floreerde. "Voor het succes van Schröder's 'Jobwunder' is een hoge prijs betaald", constateert Woltering van de Paritätische. Schrijnend vindt hij dat het CDU van Angela Merkel het beleid van de sociaaldemocraat Schröder heeft omarmd. "En de SPD durft niet echt afstand te nemen van partijgenoot Schröder."

De gepensioneerden zijn de opkomende groep armen in Duitsland. In tien jaar tijd is de armoede onder gepensioneerden gestegen van ruim 10 naar bijna 17 procent. Duitsers krijgen een vorm van AOW als ze hebben gewerkt. Een huisvrouw krijgt dus géén pensioen.

Hans Maßnick is nu vijf jaar met pensioen. Hij heeft zijn leven lang gewerkt als glaszetter. Hij komt wekelijks bij de voedselbank. Het kostte hem veel moeite om zijn schaamte opzij te zetten. Hij hoopt dat 'unsere Mutti', bondskanselier Merkel, de pensioenen verhoogd. "Maar zoals altijd wacht, wacht en wacht ze." Tegen beter weten in verzucht hij: "Het wordt tijd voor een opstand van gepensioneerden die hun huur niet meer kunnen betalen." Zijn volle tas met groente, fruit, brood en beleg doet zijn humeur weer wat opklaren als hij de Trinitatiskirche verlaat.

Jeka Thurau

Jeka Thurau is de vrouw in het kanariegeel. Ze is onberispelijk gekleed. Ze lijkt zo uit een van die grote oude sjieke huizen uit Charlottenburg te komen. Thurau is alleenstaande moeder en woont met haar dochter van veertien in een klein tweekamerappartement. Ze komt al twaalf jaar bij de Tafeln om elke week met een tas vol boodschappen naar huis te gaan. Elk dubbeltje draait ze om. "De grote uitgaven zijn het probleem, wanneer de koelkast of wasmachine stuk gaat. Of zoals laatst, toen de smartphone van mijn dochter werd gestolen."

Naar de voedselbank gaan, was moeilijk. "Uiterst pijnlijk. Mijn gevoel zei me: ik hoor hier niet, maar je moet je trots opzijzetten als je het echt nodig hebt." En dat deed ze in 2005.

Ze is werkloos en krijgt een bijstandsuitkering. Werken wil ze graag en soms heeft ze een mini-job voor een paar uur in de week. "De eerste honderd euro loon per maand mag je houden en daarbovenop 20 procent van wat je verdient. Dat scheelt enorm. Dan kan ik ook eens een trendy schooltas voor mijn dochter kopen."

Nu haar kind tiener is en naar het gymnasium gaat, hoeft ze niet meer de hele dag thuis te zijn. Ze werkte vroeger als secretaresse en spreekt verschillende talen vloeiend. "Maar ik ben nu 54. Op papier, in een sollicitatiebrief, is dat te oud om een baan te krijgen. Als een werkgever mij kent is het misschien anders."

Vandaag is het een goede dag voor Thurau. Naast alle boodschappen zijn er ook bloemen. "Daar word ik altijd erg blij van."

Lees ook de eerdere afleveringen uit deze serie:

Deel 1: Vluchtelingen in Schwerin

Deel 2: De Energiewende in Wendland

Deel 3: Wolfsburg duwt Volkswagen voorzichtig richting elektrisch

Deel 4: Ruim 800 jaar vrouwenbestuur in Quedlinburg

Deel 5: De exportindustrie in Gotha

Deel 6: Door Little Berlin loopt nog steeds een scheidslijn

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden