De bejubelde monocultuur houdt het niet vol

Japanse forenzen: ze werken hard, maar de economie is desondanks niet vooruit te branden. Het wachten is op impulsen van buitenaf. ©EPA Beeld
Japanse forenzen: ze werken hard, maar de economie is desondanks niet vooruit te branden. Het wachten is op impulsen van buitenaf. ©EPA

In zijn internetmanifest steekt de Noorse terrorist Anders Breivik herhaaldelijk de loftrompet over Japan en Zuid-Korea: welvarend, hoogontwikkeld en toch monocultureel. Daarbij wil hij aantonen dat het kan, één homogene cultuur met sterke sociale cohesie die technisch en wetenschappelijk geavanceerd is.

Een conservatieve maatschappij waar patriarchale structuren en familiewaarden nog sterk zijn, omdat het feminisme er nooit voet aan de grond heeft gekregen. Reden: in de jaren zestig en zeventig zijn het multiculturalisme en 'culturele marxisme' er verworpen. Japan en Zuid-Korea zijn 'heden onze rolmodellen voor de conservatieve beweging', juicht Breivik.

Het klopt dat eilandstaten Japan en Korea eeuwenlang vreemden hebben buitengesloten. Wie onverhoopt toch bij Zuid-Korea aanspoelde, zoals de Nederlander Hendrick Hamel in 1653 overkwam, mocht het eiland niet meer af. Het klopt ook dat in beide landen voornamelijk mensen uit één volk wonen, die hoog opgeven over de eigen cultuur en het eigen volk. Zo zou het regime in Noord-Korea vrouwen die zwanger zijn van Chinese mannen tot abortus dwingen, om zo de bloedlijn zuiver te houden.

Net zoals de Koreanen, en waarschijnlijk elk volk, zichzelf speciaal vinden, achten ook de Japanners zich superieur aan de buren. "Wij zijn geen Aziaten, wij zijn Japanners", is een gedachte die in Tokio anno 2011 alom leeft.

Lang heeft de Japanse elite zich verzet tegen het Westen, dat volgens auteur Ian Buruma in die zin gelijk staat aan 'het moderne'. Tegen de oppervlakkigheid van de Amerikaanse cultuur, de hebzucht van het kapitalisme en de leegte van materialisme en liberalisme. Individuele vrijheid botste met het sterk heersende gevoel van nationale eenheid, aldus Buruma in zijn boek 'Occidentalisme, het Westen in de ogen van zijn vijanden' (2004).

Toch heeft Japan vernieuwingen uit techniek en onderwijs uit het Westen overgenomen en mede daardoor een sterke economie opgebouwd. Democratie is er na 1945 door de VS opgelegd maar nooit wezenlijk geïmplementeerd. Tijdens de Koude Oorlog hebben conservatieve politici met hulp van de VS en de maffia de progressieve krachten weten te breken. Tot 2009 kon de rechtse LDP onafgebroken regeren.

Maar zijn Japanners gelukkig met hun eigen monocultuur? Er heerst economische malaise sinds de luchtbel in de jaren negentig uiteen spatte. Het land heeft torenhoge schulden, een hoog aantal zelfmoorden, een baarmoederstaking (het geboortecijfer is met 1,25 extreem laag), een dramatisch falend (kern)energiebeleid, en een uniek sociaal probleem: de hikikomori- honderdduizenden jongeren die het strakke systeem niet aankunnen en hun slaapkamertje niet meer uitkomen.

Breivik had oud-premier Taro Aso willen ontmoeten, die zo trots is op zijn Japan met 'één beschaving, één taal, één cultuur en één ras'. Maar minderheden zijn er wel degelijk, zoals 550.000 etnische Koreanen - nazaten van de twee miljoen Koreaanse dwangarbeiders die Japan liet overkomen tijdens de bezettingsjaren - die geen dubbele nationaliteit mogen hebben. "Japan erkent ons bestaan niet", klaagt Choe Kwang-ik van de Noord-Koreaanse krant Choson Sinbo in Tokio. "Japanners hebben slaven van ons gemaakt en kijken neer op onze cultuur en taal. Ook de mensen van Okinawa in het zuiden en de Ainu in het noorden zijn altijd als paria's behandeld." Zelfs kinderen van gemengde stellen hebben het niet makkelijk in Japan, omdat iedereen die er anders uitziet, of zich anders gedraagt, direct een buitenbeentje is.

De ons-kent-onscultuur rekt de crisis. Banken en bedrijven blijven elkaars oninbare schulden opvoeren en fouten toedekken. Pressiegroepen van burgers bereiken niets, omdat politiek, ambtenaren en zakenleven het land in de wurggreep van de stagnatie houden. Premiers wisselen elkaar razendsnel af, maar dat verandert weinig.

De voorliefde van Breivik voor Japan is daar niet doorgedrongen. Liever herhalen tv-zenders de goals van het vrouwenvoetbalelftal dat de WK won. Conclusie: het is uitgerekend de naar binnen gerichte monocultuur die Japan de das om doet, op macro- en microniveau.

De deuren zullen toch eens open moeten

Ook Zuid-Korea heeft opvallend weinig allochtonen: 1,7 procent. In tegenstelling tot Japan heeft het wel een cultuur van demonstreren, actievoeren en politieke inspraak ontwikkeld. De democratie moest bloedig bevochten worden, wat pas in 1987 lukte.

Dat maakt volgens auteur Michael Zielenzieger in zijn boek 'Shutting out the Sun' (2006) hét verschil met Japan. Tijdens de Azië-crisis ging Zuid-Korea ook op economisch gebied overstag. Buitenlandse investeerders, en daarmee een 'buitenlandse' bedrijfsvoering werden toegelaten. Sanering kon niet uitblijven, en mede daardoor heeft Zuid-Korea volgens Zielenzieger de recessie wél overwonnen, in tegenstelling tot Japan, dat krampachtig vasthoudt aan eigen tradities.

Vrouwen hebben, net als jongeren, in Japan noch Zuid-Korea veel in te brengen en stemmen met hun baarmoeder. Het is 1,21 respectievelijk 1,23 kind per vrouw. (2011). De vergrijzing zal de landen dwingen in de toekomst meer migranten toe te laten, een gevoelig onderwerp, omdat inwoners verlies van 'eigenheid' vrezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden