De bedevaart van Martin Scorsese

film | In het werk van regisseur Martin Scorsese staat de strijd tussen de geest en het vlees centraal. Meer dan ooit geldt dat voor zijn nieuwe boekverfilming 'Silence', waar hij ruim vijfentwintig jaar mee worstelde.

Martin Scorseses 'The Last Temptation of Christ' bereikte in 1988 de bioscoop, dus ik moet acht of negen zijn geweest toen ik erover las in een krantje van onze kerk. Er was een onvoorstelbaar blasfemische film over Jezus gemaakt, schreef een theoloog, waarin de Messias het bed deelde met Maria Magdalena, ontkende dat hij de Zoon van God was en nog veel meer zondigs uithaalde. Kerkgangers werden aangespoord tegen de film te protesteren. Op het nieuws was te zien dat de zaak niet alleen ons bezighield: in wel tien landen werd de film verboden, in Frankrijk werden bezoekers belaagd met brandbommen en in de VS bood een groep christenen de producent tien miljoen dollar om de negatieven te mogen verbranden.


Pas als student durfde ik het aan 'The Last Temptation of Christ' zelf te bekijken, inmiddels ook nieuwsgierig als filmliefhebber. Regisseur Scorsese kende ik als maker van keiharde, moderne misdaadklassiekers als 'Taxi Driver', 'Goodfellas' en 'Casino'. Wat deed deze vreemde eend in zijn oeuvre?


De film viel me alles mee. Het evangelie van Scorsese week weliswaar af van de zondagschoolversie waarmee ik was opgegroeid, maar bleef voor mijn gevoel trouw aan dezelfde basis. En die bedscène met Maria Magdalena bleek onderdeel van een droomsequentie, die Jezus in de film nota bene afwijst. In een inleidende tekst werd bovendien uitgelegd dat niet de Bijbel, maar een roman van Nikos Kazantzakis als inspiratie had gediend - 'een fictieve beschouwing over de eeuwige strijd tussen de geest en het vlees'.


Katholieke cineast


Anno 2017 is de woede jegens Scorsese aardig bekoeld. Hij wordt tegenwoordig beschouwd als een uitgesproken katholieke cineast, zijn werk wordt besproken op seminaries, en onlangs mocht hij zelfs op audiëntie bij de paus. Dat laatste vanwege zijn nieuwe film 'Silence', een bewerking van de roman van Shusaku Endo uit 1966. In dit epos probeert een jezuïetenpriester in zeventiende-eeuws Japan zijn geloof te behouden te midden van gruwelijke christenvervolgingen.


Wat is er gebeurd? Is Scorsese (74) soft geworden op zijn oude dag? Nee, dat valt na zijn vorige film 'The Wolf of Wall Street' - een zwarte komedie vol seks, drugs en decadentie - moeilijk vol te houden. Wel is steeds duidelijker geworden dat zijn werk wordt gedomineerd door één terugkerend thema. Een thema dat raakt aan de kern van het christendom en wordt omschreven in die openingstekst van 'The Last Temptation of Christ': de eeuwige strijd tussen de geest en het vlees.


Om dit beter te begrijpen moeten we terug naar Scorseses jeugd in de immigrantenwijk Little Italy in New York. Als zware astmapatiënt mocht de jonge Marty niet buiten spelen. Ter compensatie nam zijn vader, een arbeider van Siciliaanse komaf, hem vaak mee naar de bioscoop. Daarnaast bracht Marty hele middagen door in de kathedraal verderop in de straat, en kon hij urenlang voor het raam zitten loeren naar de sociëteit tegenover zijn huis, waar lokale maffiosi met hun spullen pronkten, zaken deden en op de vuist gingen.


Hellevuur


Film, religie en misdaad: het zijn de thema's waar Scorsese de rest van zijn leven door gebiologeerd bleef. Terwijl hij als tiener steeds meer vrienden in het criminele circuit zag belanden, koos hij aanvankelijk zelf voor een loopbaan als priester. Maar na een jaar op het seminarie werd hij van school getrapt, waarna hij zich toch maar inschreef voor de filmacademie.


Na wat vingeroefeningen brak Scorsese in 1973 door met 'Mean Streets', nog altijd zijn meest autobiografische film. Harvey Keitel speelt zijn alter ego Charlie, een jongeman die maar niet kan kiezen tussen een leven als gangster of als rechtgeaarde katholiek. Hij doet graag stoer, maar nooit met volle overtuiging: nadat Charlie in de kroeg even met een stripper heeft gedanst, houdt hij meteen zijn hand boven een kaars ter herinnering aan het eeuwige hellevuur.


In zijn latere films blijft Scorsese zulke types steeds weer opvoeren. Mannen die continu worden geconfronteerd met verleidingen - seks, drugs, roem, macht, wraak - en daar meestal aan toegeven, maar diep vanbinnen beseffen dat dit ten koste gaat van hun ziel. De manische bokser in 'Raging Bull', de aspirant gangster in 'Goodfellas', filmproducent Howard Hughes in 'The Aviator', de beurshandelaar in 'The Wolf of Wall Street': allemaal varianten op Charlie, en dus op de filmmaker zelf.


Want Scorsese heeft zo zijn eigen verleidingen en mislukkingen gekend. In de jaren zeventig kostte een cocaïneverslaving hem bijna het leven, en hij scheidde en hertrouwde tot vier maal toe. Hoezeer dat laatste aan hem knaagde, biechtte hij in de jaren tachtig eens op aan filmjournalist Roger Ebert: "Ik leef in zonde en daarvoor ga ik zeker naar de hel".


Oerverhaal


In dit licht is 'The Last Temptation of Christ' dus niet zo'n vreemde eend in Scorseses oeuvre. Voor hem is Christus het personage dat aan de ultieme verleiding wordt onderworpen: de optie om zijn missie op te geven, geen marteldood te sterven en een normaal leven te leiden. Dat de regisseur Jezus' twijfel en zwakheid in de film centraal stelt, komt niet voort uit shockeerdrift, maar uit zijn gewoonte zich met zijn hoofdpersonen te vereenzelvigen.


Achteraf was Scorsese niet honderd procent tevreden met de film. In zijn commentaar op de dvd van 'The Last Temptation' zegt hij zich misschien aan dit oerverhaal te hebben vertild: "Waarschijnlijk past het beter bij mij om deze thema's op een minder directe, alledaagsere manier te behandelen."


Bijbelse ballast


Wellicht moeten we 'Silence' opvatten als zijn poging hetzelfde verhaal nog eens te vertellen - ditmaal zonder de Bijbelse ballast. De parallellen tussen beide films zijn evident: ook in 'Silence' draait het om een man met een missie - nu dus een priester - die voor het dilemma wordt gesteld ofwel te sterven voor zijn geloof, ofwel dat geloof af te zweren. Scorsese las de roman van Endo toen hij 'The Last Temptation of Christ' net had voltooid en kocht onmiddellijk de rechten.


Dat het vervolgens nog ruim 25 jaar duurde voor de film er kwam, had te maken met technische problemen, maar vooral ook met zijn eigen worsteling, zo vertelde de regisseur onlangs in het jezuïetenblad America: 'Na The Last Temptation had ik het gevoel dat ik persoonlijk nog meer de diepte in moest. Ik wist dat Silence daarvoor het juiste project was, maar ook dat het niet zou meevallen. Het kostte me vele jaren om het verhaal te doorgronden.' Hij omschrijft het proces als een bedevaart.


Mededogen


Wat valt er te concluderen over die bedevaart van Scorsese? Hoe verhoudt de getormenteerde priester uit 'Silence' zich tot Charlie uit 'Mean Streets' en al die andere antihelden? Is er sprake van groei, misschien zelfs catharsis?


Moeilijk te zeggen: voor makkelijke antwoorden en happy ends ben je bij Scorsese aan het verkeerde adres, en 'Silence' is bepaald geen uitzondering. Wel getuigt de film van ongekend veel mededogen voor de hoofdpersoon, zeker in de allerlaatste scène, die minder ambigu is dan in het boek. Waar eerdere Scorsese-personages vaak de last van hun eigen zonden dragen, is hier geen sprake van schuld of straf.


'Silence' komt niet over als een film van iemand die nog altijd gelooft dat hij verdoemd is. Op zijn 74ste lijkt Scorsese geestelijk aardig tot rust gekomen. 'Ik heb jarenlang gezocht naar andere manieren van denken, andere systemen en religies, maar mijn wortels liggen in het katholieke geloof', zegt hij in America.


'Hoe ouder ik word, hoe meer het leven aanvoelt als een geschenk. Ga ik daar waardig mee om? Waarschijnlijk niet. Maar het gaat erom dat je het blijft proberen.'


'Silence' draait nu in de bioscoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden