De bal is niet rond

Op gewone wereldkaarten is het meten van afstanden onmogelijk. Projectie van het aardoppervlak op een plat, vierkant vlak geeft zulke vervormingen dat een aantal continenten flink wordt opgerekt.

Om dit probleem te omzeilen zijn er al heel wat alternatieve kaarten bedacht, maar tot nu toe zonder veel succes. Een van de laatste pogingen is van de broers Bert en Frank Schaper uit Hoorn. Die lieten zich daarbij inspireren door een voetbal. Ze maakten tweeëndertig kaarten in de vorm van de lappen waarvan zo'n leren knikker wordt gemaakt. En kwamen er tot hun verbazing achter dat de bal niet echt rond is.

MERCATOR De wereldkaart die we van het klaslokaal kennen, is gebaseerd op de Mercator-projectie. Die methode stamt uit de 16de eeuw, toen kaarten belangrijk waren voor de intercontinentale scheepvaart. Rechte hoeken tussen de meridianen maakten navigeren met kompas, passer en liniaal mogelijk. Alleen is op zo'n kaart Groenland veel groter dan China, dat in werkelijkheid vier keer meer oppervlak heeft.

In 1974 bedacht de Duitser Arno Peters een kaart waarop dat soort afwijkingen zijn rechtgetrokken. Maar daar zijn Europa en Noord-Amerika zo klein, dat er veel te weinig ruimte is voor namen van steden. En dat beschamend kleine oppervlak van het Westen ten opzichte van de rest van de wereld was ook nog eens aanleiding voor een jarenlang slepende ideologische controverse.

De Amerikaanse uitvinder Buckminster Fuller deed het anders. Hij knipte het aardoppervlak in driehoeken. Door die stukjes aan elkaar te leggen ontstond een kaart in de vorm van een neergestorte vlieger. Op zijn Dymaxion-kaart kloppen de afstanden, maar probeer niet de kortste weg tussen twee punten te vinden.

Frank en Bert Schaper gebruikten ook een schaar, maar hoefden de vorm van hun knipsels niet zelf te bedenken. Die was al bedacht door de fabrikanten van leren ballen. De buitenkant van die ballen bestaat uit tweeëndertig stukken leer, verdeeld over twaalf gelijkzijdige vijfhoeken en twintig gelijkzijdige zeshoeken. Maar toen ze vijf- en zeshoekige stukjes transparant papier op een wereldbol plakten, bleek de puzzel niet te kloppen en bleek in één adem dat voetballen niet echt rond zijn. Door de afmetingen van de vijf- en zeshoeken te veranderen kregen ze het papier uiteindelijk wel goed op de wereldbol.

Het resultaat van al dat knip- en plakwerk is een soort legpuzzel van tweeëndertig stukken. Je kunt zelf een plek als middelpunt kiezen, bijvoorbeeld Afrika of de Noordpool, en bouwt vervolgens de rest van de wereld eromheen. Alle continenten zijn op ware grootte en met een meetlat zijn afstanden te meten.

Het is de bedoeling dat de legpuzzel-globe in het onderwijs gebruikt gaat worden. Bert Schaper: “Het wordt tijd dat kinderen een minder eenzijdig beeld van de wereld voorgeschoteld krijgen. Zo'n Peters-projectie, die bij de kaarten van UNICEF wordt gebruikt, is al een stap vooruit, maar daarbij is Afrika het middelpunt van de wereld. En in de Verenigde Staten maken ze weer kaarten met Amerika als centrum. Bij onze kaart kan elke plek middelpunt zijn.”

WERELDKAMPIOEN Voorlopig zullen de Mercator-kaarten nog wel even blijven hangen, want de atlas van Schaper is nog niet te koop. Maar er bestaat al wel een ronde voetbal. Nike maakt die ballen volgens het concept van de wereldkaart. Dus met vijf- en zeshoekige stukken leer van het juiste formaat. Het Nederlands elftal gebruikt sinds kort deze bal en ook wereldkampioen Brazilië speelt ermee. Verder is GEO ook de wedstrijdbal bij alle wedstrijden van de Spaanse Primera Division. Schaper: “Het was puur toeval. Zij zochten een nieuw type bal. Wij hadden die net uitgevonden.”

Of er met zo'n bal beter gespeeld gaat worden, blijft natuurlijk de vraag. Want op een knollenveld rolt zelfs de beste bal niet lekker. En bij kopduels is het vaak geen kwestie van mikken, maar meer een soort flipperkast waarbij enig geluk nodig is om de keeper te passeren. Misschien hebben voetballers veel meer aan een goede wereldkaart. Eentje waarop hun eigen woonplaats het middelpunt van de wereld is. En gezien alle transfers, wisselt die vrij vaak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden